Η Αργυρούπολη (Κιμισ̌χανά) του Πόντου
Πόλη του νομού Τραπεζούντας, έδρα της επαρχίας Χαλδίας, σε απόσταση 100 χιλιομέτρων νοτιότερα από την Τραπεζούντα. Το ελληνικό της όνομα αποτελεί μεταφορά στη γλώσσα μας του τουρκικού Γκιουμουσ̌χανέ, που σημαίνει τόπος αργύρου.
Το τουρκικό της όνομα χρησιμοποιούνταν επίσης από τους Έλληνες του Πόντου παραφθαρμένο (Κιμισ̌χανά). Η πόλη επιπλέον ονομαζόταν και Καν, από το όνομα του περιρρέοντα ποταμού Χαρσιώτη ή Καν. Ο κάτοικος της λεγόταν Κανέτες (θηλυκό Κανέτ’σσα). Από τους Έλληνες λογίους συνηθιζόταν ο τύπος Αργυρόπολις (Δ.Η. Οικονομίδης, Κάνις κ.ά.). Για την πόλη σημειώνει ο Δ.Η. Οικονομίδης: Η Αργυρόπολις τουρκιστί Γκουμουσχανέ καλουμένη ωνομάσθη ούτω κατά μετάφρασιν εκ του τουρκικού και η μετονομα σία και εξελλήνισις εγένετο υπό των διδα σκάλων των εν τη πόλει ελληνικών σχολείων, εν ω ουδεμιά τοιαύτη ανάγκη παρίστατο, και όσον το σήμερον επιτοπίως σύνη0ες όνομα αυτής είναι Καν (εις ουδέτερο γένος), εκ του περί τα τρία τέταρτα της ώρας απέχοντος ποταμού Κάνεως. Ο ποταμός ούτος από της Αρδάσης και κατωτέρω λαμβάνει το όνομα Χαρσιώτης και εκβάλλει εις την Τρίπολιν. Είναι έδρα διοικητού και του Μητροπολίτου Χαλδίας, κειμένη δ' εν εξόχω τοποθεσία εν είδει ημικυκλίου επί της κατωφέρειας ορέων αμφιθεατρικώς παρέχει μακρό0εν άποψιν πανοράματος (πρβλ. Cumont, Studia Pontica, τομ. Ι], σελ. 356). Εκ διαφόρων σημείων της περιοχής αυτής κατέρχονται έξ ρυάκια, ων τα μεν τρία ενούνται εντός της πόλεως πολύ πριν της αγοράς, το δε τέταρτον μετ' αυτών περαιτέρω της εν αγορά γέφυρας και τα δύο τελευταία (τα των ενοριών του αγίου Ιωάννου και του αγίου Θεοδώρου) έξωθεν της πόλεως. Ενορίας έχει η πόλις τας εξής έξι: του Αγίου Ιωάννου, του Αγίου Γεωργίου, ένθα και η Μητρόπολις, τα Λιβάδια, της Παναγίας, του Σταυρού και του Αγίου Θεοδώρου. Δημόσια οικοδομήματα υπάρχουσι ενταύθα ναοί πέντε, o του Αγίου Ιωάννου μεθ' ενός ιερέως, ο του Αγίου Γεωργίου ωσαύτως μεθ' ενός ιερέως, ως και ο της Παναγίας και ο του Αγίου Θεοδώρου. Ο του Τιμίου Σταυρού, εν ω λειτουργεί εκτάκτως ο της Παναγίας ιερεύς, σχολεία δύο. Έν μεν αρρεναγωγείον υπό το όνομα Φροντιστήριον αποτελούμενον από πλήρη Αστικήν Σχολήν και τρεις Γυμνασιακάς τάξεις μετά δώδεκα διδασκάλων και καθηγητών και μετά μαθητών περίπου τριακοσίων. Έν δε Παρθεναγωγείον πεντατάξιον μετά τριών διδασκαλισσών, μιας νηπιαγωγού και δύο διδασκάλων. Εν αυτω λειτουργεί ως προκαταρκτική τάξις και μονοτάξιον νηπιαγωγείον. Από του 1908 υφίσταται αυτόθι και Σύλλογος εκπαιδευτικός υπό το όνομα «Κυριακίδης» όπερ έλαβε προς τιμήν του αειμνήστου Γεωργίου Κυριακίδου, αγλαού τέκνου της πόλεως πρώτου μεταρρυθμίσαντος τα σχολικά αυτής και εις ακμήν ικανήν προαγαγόντος αυτά τη συνεργασία του αοιδίμου Μητροπολίτου Γερβασίου και άλλων φιλομούσων πολιτών. Εκτός από τον «Κυριακίδη» στην πόλη λειτουργούσε και «Φιλόπτωχος Αδελφότης». Η Αργυρούπολις (Κιουμουσχανέ) του Πόντου Για το διάστημα πριν από το 1870 ο Σάββας Ιωαννίδης γράφει ότι o Κιουμουσχανάς κατοικούνταν από 700 οικογένειες από τις οποίες τριακόσιες ήταν ελληνικές, διακόσιες μωαμεθανικές και διακόσιες Αρμενίων. Σημείωνε επιπλέον ότι οι Αρμένιοι εγκαταστάθηκαν στην πόλη σταδιακά τα τελευταία, πριν από το 1870, 150 χρόνια. Την ίδια εποχή στην πόλη λειτουργούσαν αλληλοδιδακτικό και ελληνικό σχολείο και εκκλησίες που ήταν οι πλουσιότερες του Πόντου, λόγω των χρυσών και αργυρών αφιερωμάτων και κειμηλίων, που είχαν, και τα οποία ήταν δωρεές πλούσιων χριστιανών. Ο Σ. Ιωαννίδης επίσης ανέφερε ότι στον καιρό του η πόλη έχασε την παλιά ευδαιμονία της (εξαιτίας της μειώσεως των μεταλλευτικών εργασιών). Ο Δ.Η. Οικονομίδης αναφέρει ακόμη ότι, ως Μητρόπολη και κέντρο της επαρχίας Χαλδίας, η Αργυρούπολη έπαιξε σοβαρό ρόλο στην εκπαιδευτική κίνηση της περιοχής Χαλδίας. Στην πόλη, με πρωτοβουλία του Μητροπολίτη Λαυρεντίου, ιδρύθηκε και λειτούργησε για ένα διάστημα ταπητουργείο, που παρείχε εργασία στις γυναίκες της περιοχής. Επίσης, με πρωτοβουλία του ίδιου κληρικού ιδρύθηκε και οικοτροφείο, που στέγαζε τους μαθητές από τα γύρω χωριά, οι οποίοι φοιτούσαν στα σχολεία της πόλης. Εκτός από τους ναούς και τα σχολεία. στην Αργυρούπολη υπήρχαν επιπλέον το Μητροπολιτκό μέγαρο, τουρκικό κεντρικό σχολείο (ρουστιέ), τρεις μεντρεσέδες, πέντε τζαμιά, το κτίριο του διοικητηρίου (νεόχτιστο), στρατώνας, δύο στρατιωτικές αποθήκες, ταχυδρομείο, τηλεγραφείο, Δημαρχείο, Αρμενική εκκλησία και κοντά της το σχολείο των Αρμενίων. Οι κυριότερες δημόσιες βρύσες της πόλης (πεγάδα̤) ήταν οι εξής: Κοτσορύμ', Αμανάτ', Καλαντάρ’ και του Χατζή. Στην ακμή των μεταλλείων κατά τον κ. Οικονομίδη πάντα o πληθυσμός της Αργυρούπολης ξεπερνούσε τις 5.000 οικογένειες. Όταν άρχισε η παρακμή τους όμως, και ειδικότερα πριν από τον Α ' παγκόσμιο πόλεμο μειώθηκε στο ένα πέμπτο (6.000 άτομα. περίπου). Από τους κατοίκους της την ίδια εποχή, 2.500 ήταν Έλληνες, 1.000 Αρμένιοι και οι υπόλοιποι Μωαμεθανοί. Σύμφωνα με τον Γεώργιο Κανδηλάπτη (Κάνι), η Αργυρούπολη ιδρύθηκε από 
τους κατοίκους της γειτονικής Τσάγχης, στα μέσα του 16ου αιώνα. Κατά τους θρύλους, χωρικός της περιοχής είδε μια νύχτα τυχαία ένα κομμάτι μεταλλεύματος αργύρου να λάμπει, το πήρε και το μετέφερε στην Τσάγχη να το εξετάσει ένας ειδικός. Όταν διαπιστώθηκε ότι ήταν αργυρούχο μετάλλευμα, ερευνήθηκε η περιοχή και ανακαλύφθηκαν και άλλες φλέβες του ίδιου μεταλλεύματος. Μετά τη μετακίνηση των κατοίκων της Τσάγχης στο νέο χώρο σ’ αυτόν συνέρρευσαν και Τραπεζούντιοι, διωκόμενοι από τις τουρκικές αρχές, οι Καλπακτζήδες και οι Κετσετζήδες. Οι τελευταίοι μάλιστα δημιούργησαν μια ιδιαίτερη συνοικία (Κετσετζή). Στη νέα πόλη ήρθαν επίσης κάτοικοι από διάφορα χωριά της Χαλδίας, καθώς και από το Χατς, το Αγρίδ' κ.α. Το 1530. από την περιοχή πέρασε ο σουλτάνος Μουράτ Δ' κατευ0υνόμενος προς τη Βαγδάτη. Με υψηλό φιρμάνι του, o Οθωμανός ηγεμόνας ρύθμισε τα σχετικά με τα μεταλλεία, τα οποία κήρυξε αυτοκρατορικά και υπαγόρευσε την ιδιωτική εκμετάλλευσή τους. Κήρυξε επίσης ολόκληρη την περιοχή μπεϊλίκ και τους κατοίκου της μπεϊλικτζήδες (δηλαδή ανθρώπους του σουλ τάνου - προνομιούχους). Με διαταγή του σουλτάνου επίσης συστάθηκε νομισματοκοπείό στην Αργυρούπολη (ταρασχανές). Σχετικά σημειώνει ο Γ.Θ. Κανδηλάπτης -Κάνις: Το Γκιουμουσχανέ είναι η καθ' ημάς Αργυρόπολις (πόλις 4.175 κατοίκων, κειμέ νη 122 χιλιομέτρων νοτίως της Τραπεζούντος). Η μελέτη του Κάνι γράφηκε στα 1954. Από του 18ου αιώνος εξαντλουμένων των εν τη περιοχή της Αργυροπόλεως μεταλλείων, οι κάτοικοι ήρχισαν να μεταναστεύουν εις αναζήτησιν άλλων μεταλλοφόρων περιοχών του Πόντου ή εκτός αυτού. Σημειώνεται ότι στην ακμή των μεταλλείων, το 1750, ο πληθυσμός της Αργυρούπολης έφτανε τις 60.000 κατοίκους. Για την ιστορία της περιοχής ο Δ.Η. Οικονομίδης γράφει: Η όλη χώρα της Χαλδίας, ης πρωτεύουσα είναι η Αργυρόπολις, ήτο έκπαλαι γνωστή ως χώρα των μεταλλουργών Χαλύβων, οίτινες εκ της εν Παφλαγονία Αλύβης βαθμηδόν εισδύσαντες εις το εσωτερικόν κατέληξαν επί τέλους εις την νυν Χαλδίαν, ήτις κατά τους μεν βυζαν τιακούς χρόνους απετέλει ίδιον θέμα, επί δε της τουρκικής δυναστείας πολλάς υποστάσα κακουχίας μόλις προ δύο αιώνων και ημίσεως ανέκυψε, διότι οι κάτοικοι αυτής ως έξοχοι μεταλλουργοί πολλάς παρασχόντες υπηρεσίας εις την τουρκικήν κυβέρνη σιν διά της τέχνης αυτών εθεωρήθησαν Κυβερνητικοί υπάλληλοι (μπεϊλικτζήδες) και ως τοιούτοι τυχόντες και πολλών αδυσοδιών και προνομίων απέκτησαν μέγαν πλούτον και επιρροήν και μεγαλώς συνετέλεσαν εις την ευημερίαν και προαγωγήν του τόπου. Χαλδία - Αργυρούπολις Πόντου Gümüşhane (Πόλεις, Κωμοπόλεις, Χωριά, Τοπωνύμια, Ήθη, Έθιμα, Χοροί, Θρύλοι, Παραδόσεις, Πρόσωπα)
Βιβλιογραφία: Δ.Η. Οικονομίδου, «Ο Πόντος και τα δίκαια του εν αυτω Ελληνισμού...». εν Αθήναις 1920. Σ. Ιωαννίδου. «Ιστορία και στατιστική Τραπεζούντος και της περί ταύτην χώρας...» εν Κωνσταντινουπόλει 1870. Γ.Θ. Κανδηλάπτη-Κάνεως. «Η Αργυρόπολις του Πόντου». 1954. Περικλή Τριανταφυλλίδου, «Η εν Πόντω ελληνι κή φυλή, ήτοι τα Ποντικά» εν Αθήναις 1866.
"Η Αργυρούπολη (Κιμισ̌χανά) του Πόντου". Κείμενο του κ. Θ. Ελισαίου – Πηγή Εγκυκλοπαίδεια του Ποντιακού Ελληνισμού
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com
