Η Κωμόπολις και η Επαρχία του Ακ Νταγ Μαντέν (Ακ Δαγ Μαδέν)
Το Ακ Ντάγ Ματέν (Ακ Δαγ Μαδέν). Κωμόπολη της ομώ νυμης επαρχίας Ακ Ντάγ Ματέν. Διοικητικά ανήκε στην Άγκυρα, εκκλησιαστικά όμως στην Μητρόπολη Χαλδίας.
Το Ακ Ντάγ Ματέν είχε 8.000 κατοίκους εκ των οποίων οι 5.000 ήταν Έλληνες. Προέρχονταν από την περιοχή της Αργυρούπολης και η γλώσσα που μιλούσαν ήταν το ιδίωμα της Χαλδίας με λίγες παραλλαγές. Είχε τέσσερις μεγάλες ενορίες.
α) Άνω Μαχαλά ή Ταχμαζάντων με δημοτικό σχολείο και ναό στο όνομα του Αγίου Νικολάου.
6) Σταμπούλογλου μαχαλάς με δημοτικό σχολείο.
γ) Γατσάγ. Μεγάλος συνοικισμός με σχολείο και ναό του Αγίου Γεωργίου. Οι κάτοικοι του ήταν οι περισσότεροι κρυπτοχριστιανοί από το Σταυρίν της Χαλδίας.
δ) Τσάρση Μαχαλάς, στο κέντρο της κωμόπολης με περικαλλή ναό του Αγίου Χαραλάμπου.
Οι κάτοικοι του Ακ Νταγ Ματέν ασχολούνταν με γεωργία και κτηνοτροφία αλλά και πολλοί με το εμπόριο και με βιοτεχνία. Πολλοί ήταν χαλκουργοί, αρτοποιοί, σιδηρουργοί, κτίστες κ.τ.λ.
Η επαρχία Ακ Ντάγ Ματέν είχε 30 ελληνικά χωριά πολύ αναπτυγμένα στα γράμματα και στις τέχνες. Στην ενορία αυτή ήταν και η κεντρική σχολή, το Γυμνάσιο όπως ονομαζόταν. Στα τελευταία χρόνια ιδρύθηκε και Παρθεναγωγείο του οποίου ο βίος ήταν σύντομος. Αξιόλογη ήταν η δράση του Ορφανοτροφείου, που συντηρούνταν από δωρεές πλουσίων της περιοχής και από βοηθήματα εκκλησιών.
Ακ Ντάγ Ματέν επαρχία.
Επαρχία στο νομό της Άγκυρας, Βορειοδυτικά της Σεβάστειας, που υπαγόταν στη μητρόπολη της Χαλδίας. Μετά τον ρωσοτουρκικό πόλεμο του 1828, τα μεταλλεία της Αργυρούπολης έπαψαν να λειτουργούν, με αποτέλεσμα οι κάτοικοι της περιοχής αυτής να υποφέρουν από πείνα. Έτσι το 1832 αρκετές οικογένειες από την Αργυρούπολη και τη γύρω περιοχή έφυγαν προς τα νοτιοδυτικά και έφτασαν στις εύφορες κοιλάδες του Ακ Νταγ, όπου ίδρυσαν την ομώνυμη κοινότητα. Μαζί τους ήρθαν και αρκετές οικογένειες από το χωριό Σταυρίν που ήταν κρυπτοχριστιανοί. Τα πρώτα χρόνια ασχολούνταν με την γεωργία και δούλευαν στα μεταλλεία της περιοχής. Το 1880 όμως τα μεταλλεία σταμάτησαν να λειτουργούν και οι κάτοικοι της πρωτεύουσας Ακ Νταγ Ματέν και των 30 χωριών που ανήκαν στην επαρχία αναγκάστηκαν να στραφούν στη γεωργία και το εμπόριο. Στο εμπόριο προόδεψαν τόσο πολύ, ώστε από τα 180 χωριά που είχε συνολικά η επαρχία (30 ελληνικά και τα υπόλοιπα αρμενικά και τουρκικά) να συγκεντρώνεται το εμπόριο στα χέρια των Ελλήνων. Οι κάτοικοι της επαρχίας υπέστησαν πάμπολλα δεινοπαθήματα από μέρους των τούρκων. Αυτά άρχισαν το 1876, όταν οι Σταυριώτες κρυπτοχριστιανοί πήραν ελπίδες από το τουρκικό σύνταγμα της χρονιάς αυτής και παρακολούθησαν την Αναστάσιμη Λειτουργία στον Ιερό Ναό του Αγίου Χαραλάμπους. Άρχισε τότε μια σειρά από συλλήψεις, φυλακίσεις και εξορίσεις των προκρίτων Σταυριωτών της επαρχίας. Παρά τις έντονες πιέσεις του Ρώσου πρέσβη ο οποίος ενεργούσε με την καθοδήγηση του πατριάρχη Ιεροσολύμων Νικόδημου, οι διωγμοί παρουσίασαν μόνο μικρή ύφεση. Μετά την απογραφή του 1905, όταν οι Σταυριώτες του Ακ Νταγ αρνήθηκαν να καταγραφούν ως μουσουλμάνοι, ξανάρχισαν με μεγαλύτερη μανία οι εξορίες, οι φυλακίσεις και τα βασανιστήρια. Με την επιστράτευση του 1914 όλος o ελληνισμός της επαρχίας Ακ Νταγ Ματέν μαρτύρησε πραγματικά, οι άντρες στέλνονταν στα εργατικά τάγματα όπου δούλευαν μισόγυμνοι και νηστικοί κάτω από δριμύ ψύχος. Όσοι δεν πέθαιναν από τις κακουχίες λιποτακτούσαν, με αποτέλεσμα τους άγριους βασανισμούς των οικογενειών τους. Από το 1915 μια καινούρια πρόφαση, η απόκρυψη των Αρμενίων από τους ελληνικούς πληθυσμούς, έκανε τη θηριωδία των τούρκων ασύλληπτη. Η τελική φάση των δεινών που υπέστησαν οι Έλληνες του Ακ Νταγ Ματέν άρχισε το 1919, με την επικράτηση των κεμαλικών. Ένα τμήμα αντικεμαλικών κατέλαβε την περιοχή και όταν ο Κεμάλ έστειλε στρατό για καταστολή του εναντίον του κινήματος, οι στρατιώτες στράφηκαν κυρίως κατά του ελληνικού πληθυσμού. Αρπαγές περιουσιών, σφαγές, ατιμάσεις γυναικών, εξορίσεις και κάθε είδους βασανιστήρια συνεχίστηκαν ως το 1922, οπότε άρχισαν να εγκαταλείπουν την πατρίδα τους και να έρχονται στην Ελλάδα, για να ξεριζωθούν οριστικά - όσοι πια είχαν απομείνει - με την ανταλλαγή πληθυσμών το 1923.
Η Κωμόπολις και η Επαρχία του Ακ Νταγ Μαντέν (Ακ Δαγ Μαδέν). Πηγή: Εγκυκλοπαίδεια του Ποντιακού Ελληνισμού
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία - Βασίλειος Β. Πολατίδης - www.kotsari.com
