Άνω Ματσούκα Πόντου
Η Άνω Ματσούκα είναι το αρχαιότερο, ορεινό τμήμα της ιστορικής επαρχίας Ματσούκας στον Πόντο, νοτιοδυτικά της Τραπεζούντας, γνωστή για τα αμιγώς ελληνικά χωριά της, όπως το Χαψίκιοϊ και η Ζάβερα (σημερινή Dikkaya).
Κατοικήθηκε από τον 3ο αιώνα μ.Χ. από χριστιανούς, αποτελώντας ένα από τα πιο ζωντανά κέντρα του ποντιακού ελληνισμού μέχρι την ανταλλαγή. Θεωρείται το αρχαιότερο τμήμα της περιοχής, με τους πρώτους οικισμούς (π.χ. Μαντρακενή) να ιδρύονται γύρω στο 260 μ.Χ. από διωκόμενους χριστιανούς των παραλίων. Η ορεινή και νότια περιοχή της Ματσούκας που γειτνιάζει με την επαρχία της Χαλδίας. Βρίσκεται σε υψόμετρο 1000-1200 μ. και περιβάλλεται από τα ψηλά βουνά Καρά Καπάν. Ζύγανα. Θήκη και Χορόζ Νταγ, από τα οποία πηγάζει o Πρύτανης ποταμός, ένας από τους κυριότερους παραποτάμους του Πυξίτη. Η Άνω Ματσούκα είναι μία ωραιότατη περιοχή του ανατολικού Πόντου, με πλούσια αλπική βλάστηση και πολλά νερά. Τα 11 χωριά που την αποτελούν είναι: Γιαννάντων, Ποντίλα, Κουνάκα, Γιαννακάντων, Κρένασα, Αδολή, Στάμαν, Ζάβερα, Τσαχαράντων, Μελιανάντων και Φαργανάντων. Τα τέσσερα τελευταία είναι γνωστά με την κοινή ονομασία Χαψίκιοϊ. Η Άνω Ματσούκα είναι η βυζαντινή-μεσαιωνική Παλαιοματσούκα, όπου υπήρχε η αρχαιότερη Ιερά Μονή του Πόντου, η Ιερά Μονή του Αγίου Ιωάννη του Βαζελώνα (970 μ.Χ.) και το Παλαιόκαστρο, το κάστρο της Ζάβερας, το θέρετρο των Κομνηνών αυτοκρατόρων της Τραπεζούντας, και το κάστρο-στρατόπεδο του βάνδου Ματσουκάων. Πριν το 1922, η περιοχή κατοικούνταν αμιγώς από Έλληνες (Ματσουκαίοι), οι οποίοι διατηρούσαν ιδιαίτερα τοπικά έθιμα και ποντιακή διάλεκτο. Η περιοχή έχει έντονο ορεινό χαρακτήρα με ανεπτυγμένη την κτηνοτροφία και απερίγραπτη φυσική ομορφιά. Η Άνω Ματσούκα αποτελεί την δίοδο προς την Ιερά Μονή της Παναγίας Σουμελά. Λόγω της γεωγραφικής της θέσης, η Ματσούκα ήταν ένα σημαντικό σημείο στάσης στον ιστορικό δρόμο του Μεταξιού από την αρχαιότητα και χρησίμευε ως η νότια πύλη της Τραπεζούντας. Ήταν γνωστή η περιοχή στον Χριστιανικό κόσμο από την ύπαρξη πολλών Ιερών Μονών ανάμεσα στις οποίες κυρίαρχη θέση είχαν τα τρία Κοινόβια Μοναστήρια της Παναγίας του Όρους Μελά (Σουμελάς), του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου (Βαζελώνα) και του Αγίου Γεωργίου του Περιστερεώτα. Γενικότερα για την Ματσούκα και τα ονόματα που είχε κατά το ρου της ιστορίας οφείλουμε να αναφέρουμε και τα ακόλουθα.
1ο. Ματσούκα -Maçuka -Maçka. Προέρχεται από το ελληνικό ματσούκα (matsouka )που σημαίνει ματσούκι ή ραβδί, ξύλο που κρατάει ο άνθρωπος στο χέρι για να προφυλαχθεί από κάθε πιθανό κίνδυνο ή απο επιθέσεις ανθρώπων (ληστών που παραφυλλούσαν στα υψίπεδα) ή ζώων. Στην Άνω Ματσούκα και ιδίως στην Κουνάκα σύμφωνα με την λαϊκή μας παράδοση δεν περπατούσε άνδρας δίχως να κρατά στο χέρι «την ματσούκα», το «στουράκ’» όπως λέγεται στην τοπική διάλεκτο.
Έτσι η περιοχή λέγονταν «Ματσούκα» και οι κάτοικοί της Ματσουκαίοι ή Ματσουκάτ’.
2ο. Δικαιόσιμον. Αρχαία ονομασία ενδεχομένως μέχρι και την βυζαντινή εποχή η ονομασία του οικισμού της Ματσούκας ήταν Δικαίοσημον Maçuka Ad Vicesimum.
3o. Καρυές (Καρυδιές). Λόγω της ύπαρξης πολλών δέντρων καρυδιάς στην πόλη. Οι τουρκικές φυλές που ήρθαν εδώ ως νομάδες την ονόμασαν Cevizlik (Τζεβιζλίκ ή Τζεβιζλούκ).
4ο. Η σημερινή ονομασία της είναι Maçka. Ματσούκα - Macka (Επαρχία Ροδοπόλεως) Πόντου. (Χωριά, Τοπωνύμια, Ήθη, Έθιμα, Χοροί, Θρύλοι, Παραδόσεις, Χοροί, Πρόσωπα)
Πηγή: Εγκυκλοπαίδεια του Ποντιακού Ελληνισμού
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com
