Η Εξαρχία Ματσούκας και οι Διωγμοί των Ελλήνων της Επαρχίας Ροδοπόλεως 1916-1922
H Mατσούκα είναι μία περιοχή νότια της Τραπεζούντας. Έως το 1923 στην Ματσούκα υπήρχαν 70 χωριά, 47 απο αυτά ήταν ελληνικά, 9 μικτά και μόνο 14 τους ήταν τουρκικά.
Μέχρι τις μέρες μας τρία ελληνικά μοναστήρια (Ιωάννης Βαζελώνας, Παναγία Σουμελά, Γεώργιος Περιστερεώτας) συντηρούνται. Σήμερα στη περιοχή της Ματσούκας οι απόγονοι των Ελλήνων πού αναγκάστηκαν να γίνουν μουσουλμάνοι μιλούν ακόμη ελληνικά. Ίσως η λέξη Ματσούκα να παράγεται από τη λέξη ματσούκι, που σημαίνει ραβδί, ξύλο που κρατάει ο άνθρωπος στο χέρι, προφυλασσόμενος από κάθε επιτιθέμενο άνθρωπο ή ζώο. Στην Άνω Ματσούκα και ιδίως σην Κουνάκα δεν περπατούσε άνδρας δίχως να κρατάει «την ματσούκα», το «στουράκ’» κατά την τοπική διάλεκτο. Έτσι η περιοχή λέγονταν «Ματσούκα» και οι κάτοικοί της Ματσουκαίοι ή Ματσουκάτ’. Ματσούκα - Macka (Επαρχία Ροδοπόλεως) Πόντου. (Χωριά, Τοπωνύμια, Ήθη, Έθιμα, Χοροί, Θρύλοι, Παραδόσεις, Χοροί, Πρόσωπα)
Εξαρχία Άνω Ματσούκας
Η Άνω Ματσούκα είναι το αρχαιότερο τμήμα της Ματσούκας. Οικίστηκε από διωγμένους χριστιανούς του Ρωμαίου Βαλερίου γύρω στα 260 μ.Χ. Οι πρώτοι αυτοί χριστιανοί κατοικούσαν στα παράλια του Πόντου, όμως, αφού εκδιώχθηκαν από τις εστίες τους, ίδρυσαν τους πρώτους οικισμούς της Ματσούκας, τη Μαντρακενή και το Χαψίν, το μετέπειτα Χαψίκιοϊ. Η Άνω Ματσούκα καταλαμβάνει το νοτιότερο μέρος της Ματσούκας και συνορεύει με τα χωριά της Χαλδίας, Ζύγανα, Τσιμερά, Μούζενα, Σταυρίν και Κρώμνη. Αποτελείται από 11 χωριά, 4 του Χαψίκοϊ και 7 της Μαντακενής. Όλα και τα 11 ανήκουν στην εξαρχία της μονής του Αγίου Ιωάννη Προδρόμου του Βαζελώνα. Οι Έλληνες Χριστιανοί κάτοικοι από την Σαχνόη και την Χαμουρή με την ανταλλαγή των πληθυσμών το 1922 εγκαταστάθηκαν στην Πτολεμαϊδα και στον Διπόταμο Καβάλας
Διωγμοί των Ελλήνων της Επαρχίας Ροδοπόλεως. 1916-1922
Α' Περίοδος. Την 15ην Απριλίου του έτους 1916 αι στρατιωτικαί Αρχαί του Καζά "Μάτσκας" του Βιλαετίου Τραπεζούντος διέταξαν να εκτοπισθώσι προς την περιφέρειαν Αργυρουπόλεως (Κιουμούς χανέ) οι κάτοικοι των Ελληνικών χωρίων Σανογιά, Παπάρζα, Χαμουρή, Σαχνόη, Θέρσα, Κουνάνα, Στάμα, Τσαχαριάντων, Μελινάντων, Σαπάντων, Φαργανάντων, Ζαβέρα, Κρένασα, Αδσλή(;), Γιανακάντων, Ποντίλλα, Γιανάντων, Χορτοκοπίου, Αγίας, Κουσιπιδή, Σκόπιας, Λαραχανής, Αγούρσης, Αγουρζενά, Κούτουλα, και Σκαλίτα ανερχόμενοι εις 13.090 ψυχάς. Η διαταγή εξετελέσθη πλήρως εντός οκτώ ημερών. Άπασα η περιουσία των εκτοπισθέντων διαρπάγην υπό των στρατιωτών, των τσετέδων και των Μουσουλμάνων κατοίκων της περιφερείας. Πολλοί εκ των εκτοπισθέντων, φοβούμενοι μην σφαγώσι καθ' οδόν, ον τρόπον είδον σφαζομένους τους εκ Τραπεζούντος εκτοπισθέντες προ εννέαν μηνών Αρμενίους κατά μήκος της δια των χωρίων αυτών διερχομένης αμαξικής οδού Τραπεζούντος - Ερζερούμ, διέφυγον και εκρύβησαν εις τα δάση. Εκ τούτων εξακόσιοι είκοσι δύο εσφάγησαν υπό των τσετέδων. Μεταξύ των σφαγέντων ήσαν οι ιερείς Κωνσταντίνος Παπαδόπουλος, ετών 70, εκ Θέρσης, Κωνσταντίνος Μαρθίδης ετών 38, εκ Σαχνόης, Συμεών και Απόστολος Αποστολίδης ετών 78 και 55, Ιωάννης Κατουκίδης ετών 60 εκ Χορτοκοπίου, Ιωάννης Χρυσανθίδης εκ Γιαννάντων ετών 65, Σάββας Χριστοφορίδης εκ Στάμα ετών 45 και Ιωάννης Χριστοφορίδης ετών 88 εκ Τζουνάκας. Την 22αν Απριλίου 1916 μεικτόν απόσπασμα στρατιωτών, τσετέδων και χωροφυλάκων περικύκλωσε την εν τη περιφερεία ταύτην κειμένην Ιεράν Πατριαρχικήν και Σταυροπηγιακήν Μονήν του Αγίου Ιωάννου Βαζελώνος, εν η είχον καταφύγη και περί τα εξακόσια γυναικόπαιδα εκ των περιχώρων και εκ Τραπεζούντος. Μεταξύ αυτών ήσαν τα ορφανά του εν Τραπεζούντι σφαγέντος φαρμακοποιού Καραπέτ Σουρμελιάν και περί τους είκοσιν εννέα άλλοι Αρμένιοι, κρυπτόμενοι εν αυτή από εννέα μηνών ίνα μη σφαγώσι. Οι πολιορκηταί διέταξαν τους πατέρας και τους εν τη Μονή Χριστιανούς να εγκαταλήψωσιν αυτήν εντός τεσσάρων ωρών και αναχωρήσωσιν εξ αυτής εις την περιφέρειαν Αργυρουπόλεως. Και αυτή η ταφή του εκ συγκοπής καρδίας εκ φόβου επί τη πολιορκία της Μονής θανόντος Γεωργίου Λεοντίδου δεν επετράπη, ίνα μη παραταθή ο χρόνος του εκτοπισμού. Μάρτυρες των γεγονότων της περιόδου ταύτης ευρίσκονται εν Κωνσταντινουπόλει οι κ.κ. Κυριάκος Αμανατίδης, Ιωάννης Ελευθεριάδης, Κωνσταντίνος Αμανατίδης, Κωνσταντίνος Ζωγράφογλης, Αρχιμανδρίτης Πανάρετος, Αρχιμανδρίτης Άνθιμος, Ιερομόναχος Αμβρόσιος, Αχμέτ ογλού Μουράτ εκ του χωρίου Κουσερά. Εν Πειραιεί: Ο Ιερεύς Κωνσταντίνος Ελευθεριάδης, ο Ιωάννης Μωϋσιάδης και πολλοί εκ των εκεί προσφύγων. Εν Αιγίνη: Ο ηγούμενος Βαζελώνος Φιοβάσιος(;), ο Πολυχρόνιος Κουκασίδης και άλλοι. Εν Μαγάροις: Ο Ιερομόναχος Νεόφυτος, εκ της Ιεράς Μονής Βαζελώνος. Εν Αθήναις: Ο Ιατρός Κωνσταντίνος Στ. Φωτιάδης, ο Ιατρός Ανδρέας Μεταξάς μετά της οικογενείας του. Η χήρα του ιατρού Σπαθάρη, Μαίρη ονόματι.
Β΄ Περίοδος. Κατά Σεπτέμβριον του έτους 1921 στρατός και ανταρτικά σώματα περικύκλωσαν τα χωρία Πιστοφάντων, Ισχανάντων, Τερζάντων, Ζουρνατσάντων, Κοζλαράντων, Πινακάντων, Τσακαλάντων και Φτελένια, του τμήματος Σάντας, κατοικούμενα υπό έξ χιλιάδων και οκτακοσίων ψυχών, και υπαγόμενα πολιτικώς εις την υποδιοίκησιν Τορούλ της Διοικήσεως Κιουμουσχανέ του Νομού Τραπεζούντος. Εξετράπησαν εις παν ακολασίας, εφόνευσαν όσους άνδρας εύρον, ελεηλάτησαν τας οικίας τας οποίας είτα επυρπόλησαν και απήγαγον τα γυναικόπαιδα εις τα ενδότερα του Κουρδιστάν πεζοί και δίχως τροφής. Σκηναί φρίκης και αποτροπιασμού ελάμβανον χώραν καθ' οδόν, τον οίκτον και ενίων εξ αυτών των απαγωγέων, οι οποίοι βλέποντες τίνος φοβερού εγκλήματος γίνονται ακούσια όργανα, έκλαιον και αναθεμάτιζον και εαυτούς και την Κυβέρνησίν των. Σαντά (Σάντα - Dumanlı, Gümüşhane) Ιστορία Λαογραφία Πολιτισμός. Χωριά, Τοπωνύμια, Ήθη, Έθιμα, Χοροί, Θρύλοι, Παραδόσεις, Πρόσωπα.
Γ΄ Περίοδος. Λήγοντος Μαρτίου του έτους 1922 απηγορεύθη εις τους κατοίκους των χωρίων, Λειβάδια, Μισαηλάντων, Τσουταλά, Τσονπανόη, Αρμενί, Σεϊτανάντων, Βάλαινα, Τσοτύλια, Μανδρανόη, Τεμιρτσάντων, Κουστουλάντων, Ρωμανού, Ζαβρία, Ζίλμα και Λειβερά, να σπείρωσι τους αγρούς αυτών. Περί τα τέλη Απριλίου ενεστώτος έτους στρατός, χωροφύλακες και τσετέδες εκύκλωσαν τα χωρία τα οποία ανήκουσιν εις το τμήμα Γαλλιάνης, και εισελθόντες εις αυτά εφόνευσαν, όσους άνδρας εύρον ατίμασαν γυναίκας, ελεηλάτησαν τας οικίας και επυρπόλησαν πολλάς εξ αυτών και διεσκόρπισαν τα γυναικόπαιδα
2 Μαρτίου 1922. Προ είκοσι ημερών συνελήφθησαν και εστάλησαν εις την εξορίαν, εν Κουρδιστάν τα παιδία ηλικίας άνω των δέκα ετών ... ".
Το χωριό Σαχανόη ή Σαχνόη (köprüyanı köyü) της επαρχίας Ματσούκας του Πόντου. Η Σαχνόη ήταν ένα Ελληνικό χωριό με 270 κατοίκους και ανήκε στην εξαρχία της Ιεράς Μονής του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου γνωστής ως Ιερά Μονή Βαζελώνα.
Θέρσα -Kiremitli
Μικρό χωριό με 250 κατοίκους μισούς Έλληνες και μισούς Τούρκους, οι οποίοι ήταν εξισλαμισθέντες χριστιανοί κατά τα χρόνια των Τερέπεγηδων και φέρονταν πολύ αντιχριστιανικά προς τους χριστιανούς. Στα 1916 όλοι οι χριστιανοί κάτοικοι εκδιώχθηκαν από τους Τούρκους και τα ελληνικά σπίτια λεηλατήθηκαν. Δράστες ήταν οι Τούρκοι του χωριού με πρωτεργάτη τον Εγίπ-Ζατέ-Αγά.
Χαμουρή -Sukenan
Αμιγές ελληνικό χωριό με 350 κατοίκους. Κατά πληροφορίες του Παν.Τοπαλίδη, από τη Χαμουρή καταγόταν ο αδυσώπητος και σκληρός Τερέπεγης Απτή αγάς, που ήταν ο χειρότερος τύραννος της Ματσούκας, ανήθικος και αιμοσταγής. Τα τρία χωριά Χαμουρή, Θέρσα και Σαχνόη παλαιότερα ήταν και τα τρία μαζί ένα χωριό.
Πηγή: Έγγραφο της Ευξείνου Λέσχης Θεσσαλονίκης
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com
