Γεωγραφικά σημειώματα Περιφέρεια Κοτυώρων - Δήμος Περσεμπέ του Θ. Ν. Παστιάδη
Γεωγραφικά σημειώματα Περιφέρεια Κοτυώρων - Του Θ. Ν. Παστιάδη
1. ΔΗΜΟΣ ΠΕΡΣΕΜΠΕ
Εις την υποδιοίκησιν της πόλεως Ορτού (Κοτύωρα), ανήκουσαν εις τον νομόν Τραπεζούντος, υπήγετο προ του Πανευρωπαϊκού πολέμου ο Δήμος Περσεμπέ, περιλαμβάνων:
1. την πολίχνην Βώνα (η) ή Βοώνος.
2. τα χωρία Τέκκια, Φερνέκ (η αρχαία Φαρνακία) και το Γιασών (Ιασόνειον).
Η Πολίχνη Βώνα (Βοώνος)
Ονομασία.—Κατά μίαν εκδοχήν η πολίχνη ωνομάσθη Βώνα από της λέξεως βοών-ώνος, η οποία σημαίνει βουστάσιον. Τούτο τουλάχιστον με διεβεβαίωσε προ χρόνων πολλών ο φίλος μου Ιωσήφ Λεοντίδης, αρχαιολόγος Τραπεζούντιος, όστις εύρε και νόμισμα της πολίχνης ταύτης Βοώνος με εικόνα βουστασίου. Κατ' άλλην εκδοχήν το όνομα Βοών παρήχθη από το βοάω-ώ, ήτοι από την βοήν, η οποία ακούεται χαρακτηριστικώς εν ώρα τρικυμίας και θυέλλης εις την πολίχνην.
Ιστορικόν της πολίχνης. Η πολίχνη αύτη είναι γνωστή απ' αρχαιοτάτων ήδη χρόνων κυρίως διά τον λιμένα αυτής, όστις είναι ο μεγαλύτερος των εν τω Ευξείνω Πόντω λιμένων, των κατά την μεσημβρινήν παραλίαν, ως προς την ασφάλειαν ο δεύτερος μετά τον της Σινώπης. Ο εν Νικομηδεία της Βιθυνίας γεννηθείς κατά το 105 μ.Χ. Έλλην ιστορικός Φλάβιος Αρριανός, εν τω Περίπλω αυτού του Ευξείνου Πόντου, πλέων εκ δυσμών προς ανατολάς λέγει: «από δε Κιλίκων νήσου εις Βοώνα πέντε και εβδομήκοντα στάδιοι· εν Βοώνι όρμος ναυσίν· ενθένδε εις Κοτύωρα ενενήκοντα» (Ελάσσονες Γεωγράφοι, Έκδοσις Ζωσιμαδών Αωζ', σελ. 286 - 287). Η υπ' αυτού ενταύθα μνημονευομένη νήσος των Κιλίκων είναι το σήμερον τουρκιστί λεγόμενον Χοϊνάτ-καλεσί, το οποίον κείται μεταξύ της Ιασονείας άκρας και της άκρας Βοώνος, ήτις άκρα λέγεται και άκρα του Γενήτου. Η άκρα αύτη του Βοώνος, γνωστή κοινώς υπό το τουρκικόν αυτής όνομα Τσάμπουρούν, ωνομάσθη άκρα του Γενήτου πιθανώς από έθνους τινός των Γενητών, ων μνημονεύει ο ρωμαίος ιστορικός Πλίνιος (Βιβλ. VI, κεφ. IV). Κατά Στέφανον τον Βυζάντιον «Γενήτης (ο) λιμήν τις και ποταμός του Πόντου, τανύν Βόνα».
Επί της άκρας ταύτης του Γενήτου υψούται ο φάρος της Γαλλικής Εταιρίας των Φάρων. Κώμες, Πόλεις & Περιοχές στον Πόντο. Γεωγραφική, Ιστορική και Κοινωνιολογική περιήγηση στον Πόντο.
Η σημερινή θέσις της πολίχνης. Εάν τις σύρη γραμμήν από της άκρας του Βοώνος μέχρι της άκρας της παλαιάς θέσεως των Κοτυώρων (Μποζούκ-Καλαί), θα σχηματίση σχεδόν ένα ορθογώνιον τρίγωνον, έχον μίαν πλευράν την εκτεινομένην εντός της θαλάσσης και άλλην πλευράν την διήκουσαν από της κορυφής του τριγώνου ένθα κείται η πολίχνη και φθάνουσαν διά της παραλίας εις τα αρχαία Κοτύωρα. Εις την κορυφήν του ως άνω χαραχθέντος τριγώνου, εις το βάθος της γωνίας και εις τους πρόποδας της προς δυσμάς κλιτύος έκειτο η συνοικία της πολίχνης Βόνα, έχουσα εις τους πρόποδας της απέναντι ανατολικώς υψουμένης άλλης κλιτύος την αγοράν της, χωριζομένην από της αμιγούς πάσης άλλης εθνότητος ως άνω συνοικίας διά ποταμού διαρρέοντος. Ηρίθμει η πολίχνη αύτη προ του Πανευρωπαϊκού πολέμου 150 Ελληνικάς οικογενείας Ορθοδόξων Χριστιανών· αύται διετήρουν τετρατάξιον δημοτικόν σχολείον, οι απόφοιτοι του οποίου συνέχιζον τας σπουδάς των εις την εν Κοτυώροις Ψωμιάδειον ελληνικήν σχολήν, και είχον ίδιον ναόν, τιμώμενον επ' ονόματι του αγίου Νικολάου. Είχε επίσης ίδιον διοικητήριον, τελωνείον, λιμεναρχείον επί της παραλίας και εις ωραίαν απόστασιν το υγειονομείον. Ανά πάσαν δευτέραν ημέραν της εβδομάδος διενηργείτο μεγάλη αγορά, καθ' ην κόσμος πολύς συνέρρεε εκ των πέριξ χωρίων και πόλεων, εκ Φαρνακείας, εξ Ιασονείας, εκ Κερασούντος και εκ Κοτυώρων· εκ Κοτυώρων μάλιστα συνέρρεεν ο περισσότερος κόσμος διά ξηράς και θαλάσσης.
Προϊόντα. Εις την αρχήν της συνοικίας, εις ην μετέβαινον διά ξυλίνης γεφύρας, υπήρχεν η γυναικεία αγορά· εις αυτήν κάθε οικοδέσποινα είχεν ολόκληρον έκθεσιν αρταρίων· τ' αρτάρια ή ορτάρεα (παρά το αρητήρ-ήρος), τα κοινώς τζωράπια τουρκιστί λεγόμενα, ήσαν μάλλινες κάλτσες δι' άνδρας και γυναίκας· η χρήσις βαμβακερών καλτσών κατ' αρχάς ήταν σπανία. Τα αρτάρια ταύτα επλέκοντο διά χειρός κατ' οίκον υπό των γυναικών διά μάλλινης κλωστής μονοκλώνου και δικλώνου. Τα εκ δικλώνου αρτάρια ελέγοντο διπλά· η κλωστή ήταν από έριον ήμερον, τρυφερόν, και από κλωστήν αγρίαν, σκληράν· ήσαν τα «μακρέα» ορτάρια, φθάνοντα μέχρι του γόνατος, και τα «βραχέα», κοντά, φθάνοντα μέχρι της κνήμης. Όταν εποικίλλοντο με εγχρώμους κλωστάς ελέγοντο «πλουμιστά ορτάρια».
Άλλη αγορά ήταν η των σιτηρών, ένθα εύρισκέ τις τα περίφημα φουρνικά, άλευρα εξ αραβοσίτου του Βόνα (τα εκ σίτου άλευρα εσπάνιζον). Κοτύωρα (Ordu) Ορτού - Ιστορία - Λαογραφία - Πολιτισμός
Άλλα τμήματα ήσαν: το τμήμα της οικοδομησίμου και ναυπηγικής ξυλείας, εξ ης επρομηθεύοντο οι Κοτυωρίται και Κερασούντιοι ναυπηγοί. Το τμήμα των καυσοξύλων και ξυλανθράκων, από τα πλούσια εις ξυλικήν δάση της περιφερείας. Το τμήμα των πουλερικών και ιδίως των ορτύγων, που εθηρεύοντο επί της εις την θάλασσαν προεκτεινομένης άκρας του Γενήτου και των οποίων μέγα διενηργείτο εμπόριον μέσον Κοτυώρων μετά της Κωνσταντινουπόλεως· εμπόριον ολόκληρον διενηργείτο επί των μήλων διά Κων/λιν και Αλεξάνδρειαν, πάντοτε όμως διά της πόλεως Κοτυώρων. Παρήγεν επίσης ο τόπος λεπτοκάρυα, φασόλια διαφόρων ειδών και άφθονα αυγά. Αι οπώραι του Βόνα, τα σύκα, τα ρόδια, τα ερείκια, διδυμαρίτσας (Βράβηλα), τα λαγηνάτα, μπαρντάκ ερείκ', τα ροδάκινα κ.ά. ήσαν εκλεκτής ποιότητος.— Καθ' όλον το έτος η πολίχνη αύτη επρομήθευεν εις την πόλιν των Κοτυώρων τα απαιτούμενα λαχανικά.
Κλίμα. Το κλίμα της πολίχνης είναι γλυκύ και ευκραέστατον, έχει άφθονα πόσιμα ύδατα, εντεύθεν και η αφθονία των διαφόρων αυτής προϊόντων. Πολλά πλοία προετίμων να υδρεύωνται από τα πόσιμα ύδατα του Βόνα, αντί να υδρεύωνται από το Βατούμ. Έχει λαμπράς εξοχάς και περιπάτους επί της προεξεχούσης προς την θάλασσαν πλευράς.
Ονομασία του Δήμου Περσεμπέ και το Ισταμπόλ πογαζή. Εις μικράν από του Βοώνος απόστασιν ανατολικώς επί της οδού της φερούσης προς τα Κοτύωρα (Ορτού),ρέει διά μέσου καταφύτου από συκομορέας κοιλάδος ποτάμιον, το Κάρτσαλη ή Ισταμπόλ πογαζή. Εις το τέρμα της οδού, της φερούσης από Βοώνος εις Κοτύωρα Όρτού, συναντά τις τον ποταμόν Αβτζόβα, ήτοι Αβτζή-οβά, δηλαδή πεδιάς των κυνηγών, ο οποίος χωρίζει τα Κοτύωρα από το Περσεμπέ παζάρ, ήτοι την αγοράν της Πέμπτης, εξ ης έλαβε την ονομασίαν ο Δήμος του Περσεμπέ (η Πέμπτη τουρκ.). Ολόκληρος αύτη η περιφέρεια από Βοώνος μέχρι Κοτυώρων, ένθα ετελείτο εις αρχαιοτέραν εποχήν μεγάλη αγορά, αθροιζομένη κατά πάσαν Πέμπτην ημέραν της εβδομάδος, σήμερον καλλιεργείται και σπείρεται εναλλάξ από αραβόσιτον, κριθήν και βρώμην. Την σήμερον συναντά τις καθ' οδόν ερείπια μόνον οικοδομών της παλαιάς αγοράς και ένα μακρόν τείχος.
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com
