Το Κουλάτ [Γουλάτ] ή Κολάτ-ντάγ ή Κολάτιον ή Καλαμπάτ-ντάγ της οροσειράς του Ποντι(α)κού όρους Παρυάδρου
ουλάτ Ντάγ. Το Κουλάτ [Γουλάτ] ή Κολάτ-ντάγ ή Κολάτιον ή Καλαμπάτ-ντάγ είναι συνέχεια της οροσειράς του Ποντι(α)κού όρους Παρυάδρου [τουρκικά: Μπαλχάρ ή Μπαρχάρ-ντάγ], παρομοιάζοντας —τόσο για το ύψος, τις πολυσχιδείς κορυφές, τις βαθιές χαράδρες [ορμία], τα περίφημα Παρχάρια του και τα κρυσταλλένια νερά του— τον Θεσσαλικό Όλυμπο.
Βρίσκεται περίπου 65-70 χιλιόμετρα νότια της Τραπεζούντας και συνεχίζεται ανατολικά με το Μετσίτ, δυτικά δε με την κορυφογραμμή Αεσέρ, Ατσιγγάντσα και Ζύγανα, από την οποία χαμηλώνοντας διευθύνεται βορειοδυτικά, καταλήγοντας το μεν στο ακρωτήριο Γκέριλυ [Κόραλλα] που βρίσκεται ανατολικά της Τριπόλεως, το δε στο ακρωτήριο Ιερόν [τουρκικά: Γιερός Μπουρνού] που βρίσκεται δυτικά των Πλατάνων. Οι ορεινοί αγκώνες του Μουράτ-ντάγ και της Τσέκας, που εκφύονται από το Κουλάτ-ντάγ, καταλήγουν στη δεξιά όχθη του Γιαγλή-ντερέ, ο δε αγκώνας του Μαυρομυτίου [Καρά μπουρνού] καταλήγει στο Στύλος, ενώ του Καρά Καπάν διακόπτεται απότομα πάνω από το Χορτοκόπι. Ο τεράστιος όγκος αυτού του όρους σχηματίζει στο κύριο σώμα του, σε ύψος 2.000 μέτρων και άνω, εκτεταμένα οροπέδια που καλύπτονται από λειχηνοειδές βελονοφόρο φυτό, αποκαλούμενο επιτοπίως «ζυγούδ’», πάνω δε από αυτά υψώνονται οι κορυφές Άγιος Παύλος, Κουλάτ [Μακρούν Σκοπέλ], Αεσέρ και Ζύγανα. Είναι ευνόητο ότι η προνομιακή αυτή υψομετρική θέση αυτού του τμήματος του Παρυάδρου, το οποίο βρίσκεται πάνω από τα χαμηλότερα όρη της Ματζούκας που κατέρχονται κλιμακωτά, επιτρέπει από τις προαναφερθείσες κορυφές την καθαρή θέα προς τον Εύξεινο Πόντο. Γεωγραφικό και Ιστορικό Λεξικό Χαλδίας Πόντου: Κοσέδες, Κοτύλια ή Παχτσά και Κουλάτ Ντάγ
Η κορυφή του Κουλάτ-ντάγ που βρίσκεται πάνω και δεξιά από την Τουρνάκελη, η οποία αποκαλείται από τους Σταυριώτες και τους γύρω κατοίκους «Μακρούν Σκοπέλ», έχει ύψος πάνω από 2.600 μ. [κατ' άλλους 2.980 μ.] και είναι ογκώδης και καλυμμένη με ζυγούδια. Εδώ υπάρχει ένας σωρός από πέτρες, για τον οποίο επικρατεί η γνώμη ότι είναι ο μεγάλος λόφος (κολωνός) που στήθηκε από τους Μυρίους, γνώμη που ενισχύεται από το γεγονός ότι από εδώ φαίνεται καθαρά η θάλασσα της Τραπεζούντας. Αλλά γι' αυτό θα αναφερθούμε σε άλλη μελέτη.
Λίγο χαμηλότερα, σε ύψος 2.450 μ., βρίσκεται η ονομαστή δίοδος Κουλάτ-μπογαζί ή Σταυρί-μπογαζί, η οποία αναγράφεται στο Itineraria Romana ως «Bulae» ή «Pylae Ponti», δηλαδή «Πύλαι του Πόντου». Χαμηλότερα από τις «Πύλες του Πόντου», προς την κατεύθυνση του Σταυρίου, υπήρχε διαυγέστατη πηγή, «τῇ Κουλατὶ τὸ πεγάδ’», τα Χάνια «τῇ Κουλατὶ» και ο σταθμός χωροφυλακής (κορτέν). Νοτιότερα έκειτο το πρώτο χωριό της περιοχής Σταυρί με μόνιμες οικίες, το Ποντικόν ή Πεντικόν, το οποίο συνοικίστηκε πιθανώς επί Μιθριδατών ή και επί Ρωμαίων. Τα ερείπια που διασώζονται μέχρι τις μέρες μας μαρτυρούσαν ότι οι οικίες του «Ποντικού» ήταν λιθόκτιστες και υπόγειες. Κατά την παράδοση, οι κάτοικοι αυτού του συνοικισμού μετοίκησαν και εγκαταστάθηκαν εκεί όπου σήμερα βρίσκεται η Χάραβα.
Διά του Κουλάτ-ντάγ διέρχεται η συντομότερη οδός από τη Χαλδία προς την Τραπεζούντα. Η οδός από Τραπεζούντα διά Δικαιοσήμου [Τζεβιζλίκ], Χορτοκοπίου, Γοργόρ ογλή, Καρά-Καπάν, Χοτζά μεζαρί, Κουλάτ-μπογαζί διά Σταυρίου ή διά Κρώμνης, ήταν ανέκαθεν σε χρήση κατά τους θερινούς μήνες, ενώ γινόταν αδιάβατη τον χειμώνα λόγω των χιονιών. Την οδό αυτή ακολουθούσαν και οι αυτοκράτορες του Βυζαντίου και μετέπειτα οι Σουλτάνοι της Τουρκίας στις εκστρατείες τους κατά των Περσών και των Αράβων. Διά αυτής μεταφέρθηκαν από τους αγγαρευθέντες Χριστιανούς τα πολεμοφόδια της Τουρκίας στο Μπαϊμπούρτ κατά τον Ρωσσοτουρκικό πόλεμο του 1878, και ακόμη διασώζονται οι παράλληλες αυλακώσεις των τροχών των σιδερένιων αμαξών πάνω στις οποίες μεταφέρονταν τα τηλεβόλα. Πριν διανοιχθεί η αμαξιτή οδός μέσω Ζύγανας, η συγκοινωνία μεταξύ Χαλδίας και Τραπεζούντας εκτελούνταν μέσω της οδού Σταυρίου. Διά αυτής διερχόταν και το ταχυδρομείο [τάταρος] του εσωτερικού. Η συντήρηση αυτής της οδού, πλάτους 2-3 μέτρων, επιβλήθηκε μέσω αγγαρειών στους γύρω κατοικούντες χριστιανούς. Από τη Χάραβα μέχρι το Στύλος συντηρούνταν από τους κατοίκους της Μούζαινας, από τη Γόδωνα διά Κορός, Κουρασμέντσας, Παζπέν μέχρι το Στύλος από τους κατοίκους του Γιαγλή-ντερέ, και από το Στύλος μέχρι το Κουλάτ-ντάγ από τους Σταυριώτες. Από αυτή την οδό ελάχιστα τμήματα σώθηκαν μέχρι τις μέρες μας.
Η συγκοινωνία με την «κατεφορία» μέσω του Κουλάτ-ντάγ διακοπτόταν από τον Οκτώβριο μέχρι τον Μάρτιο λόγω του άφθονου χιονιού και της επικρατούσας κακοκαιρίας. Γι' αυτό η διάβαση ήταν επικινδυνότατη, και όσοι τόλμησαν να περιφρονήσουν την «αντάραν του Ραχίν» υπέστησαν τις συνέπειες της τόλμης τους. Πολλές φορές πνίγηκαν από τη χιονοθύελλα και άνθρωποι και ζώα. Το 1886, την παραμονή του Αγίου Δημητρίου, πνίγηκαν 12 άτομα. Ιδού πώς περιγράφεται το τραγικό γεγονός στον «Αστέρα του Πόντου»: «Στη γενόμενη προ ημερών κακοκαιρία εντός του Τουρνάκελη απεπνίγησαν από το χιόνι 4 γυναίκες και 1 παιδί από το χωριό Σταυρί, 3 από το Παρτίου, 1 νεάνιδα από την Ίμερα και μία νεάνιδα από το Ρουσίου καθώς και 1 γραία από το Παζπέν και 1 κορασίδα από τη Χάραβα. Εκινδύνευσαν δε ωσαύτως και 6 άλλες γυναίκες μεταξύ των οποίων και η μήτηρ του γράφοντος, αλλά σώθηκαν από τον αγωγιάτη Σουλεϊμάν Κελές από το Σταυρί (κρυπτοχριστιανό), ο οποίος, αφού τις περικάλυψε με εφαπλώματα, τις συμβούλευσε να περιμένουν κι αυτός, αφού έφυγε στο χωριό Σταυρί, ειδοποίησε για τα γενόμενα· όθεν σπεύσαντες οι χωρικοί μπόρεσαν να τις σώσουν την ακόλουθη ημέρα».
Κτηματολογικώς το Κουλάτ-ντάγ, μαζί με τις κορυφές Μακρούν Σκοπέλ, Αεσέρ και μεγάλο μέρος των ανατολικών και βορείων κλιτύων του μέχρι το Αηλία κουρανί, Τουρνάκελη, Ατζῆ-σουλάρ [Τσοράχα] και Ποταμίσκια της Ματζούκας, ανήκει στην κυριότητα της κοινότητας Σταυρίου, της οποίας οι ενορίες κείνται στις νότιες υπώρειές του. Τα πυκνότατα δάση που άλλοτε κάλυπταν τις πλευρές και τις υπώρειες του όρους, καταστράφηκαν προ πολλού, το μεν λόγω υλοτομίας για τη τήξη των μεταλλευμάτων, το δε από πυρκαγιές. Κατά τον Ευρωπαϊκό Πόλεμο, όταν εξέλιπε και η άλλη μάστιγα των δασών, η αίγα (γίδα), άρχισε η αυτόματη αναδάσωση του τόπου και, κατά την αφήγηση της κ. Ε. Κιουπτσίδου που επισκέφθηκε εσχάτως το μέρος, ήδη πυκνότατα δασύλλια κάλυψαν όλη την περιοχή. Οι εκτεταμένες κλιτύες του Κουλάτ και του Αεσέρ, διαρρεόμενες από άφθονα νερά που αναβλύζουν από τα σπλάγχνα τους και σε μεγάλο ύψος [2000-2300 μ.], παρέχουν άφθονη θερινή βοσκή σε πλείστα ποίμνια αιγοπροβάτων και μεγάλων ζώων. Γι' αυτό υπήρχαν εδώ εγκατεστημένα πολλά και χαριέστατα Παρχάρια, δηλαδή χλοερά οροπέδια που χρησίμευαν ως θερινοί βοσκότοποι [Κεράς, Χοτζά μεζαρί, Τουρνάκελη, Κουφατσέα, Όμμάτ, Άλας, Στρογγυλέν, Χάχονα, Σπογγίχτε, Μεσοπάρχαρον, Ζού γιατάκ, Τρανόν Παρχάρ, Κρεπεγάδ’ κ.ά.]. ΄Κώμες, Πόλεις & Περιοχές στον Πόντο. Γεωγραφική, Ιστορική και Κοινωνιολογική περιήγηση στον Πόντο.
Κατεβαίνοντας κανείς από το Κουλάτ προς την Τουρνάκελη διακρίνει στο βάθος της οδού στενή δίοδο αποκαλούμενη «Στενόν», πέραν δε αυτής και χαμηλότερα εντός δασώδους εκτάσεως το θρυλικό Παρχάρι ή Χάνι «Χοτζά μεζαρί», δηλαδή μνήμα του διδασκάλου. Η κορυφογραμμή του Κουλάτ-ντάγ διά των κορυφών Άγιος Παύλος, Μακρούν Σκοπέλ [κυρίως Κουλάτ], Αεσέρ, Ατσιγγάντσα, Σοανέν και Ζύγανα, θεωρούμενη απροσδιορίστως ως πιθανό (φυλετικό) όριο μεταξύ Σκυθηνών, Μακρώνων και Κόλχων, αποτελεί και τον υδροκρίτη: τα νερά πουρέουν προς βορρά διά της Λαραχανής και της Μάτσικας σχηματίζουν τον ποταμό Πυξίτην ή Δαφνοπόταμο [τουρκικά: Ντερμέν-ντερέ / Μυλοπόταμος], ο οποίος εκβάλλει στον Εύξεινο Πόντο παρά την Τραπεζούντα· τα νερά που ρέουν προς νότο σχηματίζουν τα ποτάμια της Κρώμνης, του Σταυρίου και της Μούζαινας, τα οποία υπό το όνομα «Ποτάμια» συμβάλλουν στον ποταμό Κάνιν ή Χαρσιώτη παρά τη Χάραβα. Τα ύδατα των πηγών της Τουρνάκελης σχηματίζουν τον ρύακα «Ψαρολίμν’», που ονομάστηκε έτσι επειδή αφθονούν εκεί οι εύγευστες πέστροφες [τουρκικά: αλά-μπαλούκ = λευκός ιχθύς]· αυτά κατέρχονται πλησίον του χλοερώτατου Παρχαρίου «Κεράς ή Κεράσιον» και ακολούθως, διερχόμενα ανάμεσα στα χωριά Κρένασα και Γιαννακάντων, χύνονται στον ποταμό Πρύτανιν [Μάτσκα ντερεσή]. Τα δε ύδατα του Αεσέρ, των Τσοραχίων ή Ατζῆ-σουλάρ [πικρά νερά], διερχόμενα διά των Παρχαρίων Κουφατσέα και Όμμάτ και διά μέσου των ενοριών του Χαψίκιοϊ, Φαργανάντων, Μελανάντων και Τσαχαράντων, χύνονται στον Πρύτανιν, πηγάζοντα από την κορυφογραμμή της Ζύγανας.
Πηγή: Δημήτριος Κ. Παπαδόπουλος (Σταυριώτης) - Ποντιακά Φύλλα 1937
(Σημείωση: Το παραπάνω κείμενο αποτελεί μεταφορά μου στην δημοτική γλώσσα και στο μονοτονικό σύστημα γραφής για καλύτερη κατανοήση απο τους αναγνώστες του kotsari.com καθώς θεωρώ αδύνατη την ανάγνωση απο την πλειοψηφία των αναγνωστών από το πρωτότυπο κείμενο στην καθαρεύουσα και στο πολυτονικό σύστημα γραφής)
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com
