Το Σταυρί (Σταυρίν) της Χαλδίας του Πόντου, ένα μνημειώδες έργο του κ. Δημητρίου Κ. Παπαδόπουλου (Σταυριώτου). Ποτάμια, Ρυάκια, Πηγές, Βρύσες, Οπωροφόροι κήποι, Λαχανόκηποι
ΠΟΤΑΜΙΑ - ΡΥΑΚΙΑ / ΠΗΓΕΣ - ΒΡΥΣΕΣ. Ένα και μόνο ποτάμι υπάρχει στην περιοχή, ο ορμητικός Σταῦρις (μεταγενέστερη ονομασία, συγκρίνετε με το Κάνις), που έχει τις πηγές του από το Κουλάτ-ντάγ και το Αεσέρ.
Κατά τη ροή του δέχεται πολλούς ορμητικούς ρύακες (ορμία: Κονέν, Μαυροπέγαδον, Ραφτέδια, Βασάκ, Αγ. Ιωάννου και Καρή) και συμβάλλει στο ποτάμι Γιαγλή-ντερέ κοντά στο Γύρισμαν. Στη συνέχεια, δεχόμενοι και το ποτάμι της Μούζαινας, σμίγουν υπό το όνομα «Ποτάμια» στον ποταμό Κάνιν κοντά στη Χάραβα.
Το μήκος του ποταμού Σταύρεως από τις πηγές του μέχρι το Γύρισμαν είναι περίπου 17 χιλιόμετρα. Το ποτάμι αυτό ευεργετεί την περιοχή, διότι σε περιόδους ανομβρίας οι κάτοικοι, διοχετεύοντας τα νερά του με αυλάκια, πότιζαν τους κήπους και τα σπαρτά τους. Οι κατάφυτοι από οπωροφόρα δέντρα κήποι δεξιά και αριστερά στις όχθες του, καθώς και τα ποτιστικά λιβάδια, σε αυτό οφείλουν την ύπαρξή τους. Επίσης, τα νερά του χρησίμευαν ως κινητήρια δύναμη για τρεις νερόμυλους (άλλοτε έξι) και για ένα απλό μηχάνημα πίεσης (πατήματος) των εγχώριων μάλλινων υφασμάτων (τσόχα).
Η περιοχή του Σταυρίου, όντας πλούσια σε νερά, είχε άφθονο πηγαίο νερό, διαυγές, δροσερό και υγιεινό, το οποίο στις διάφορες ενορίες παρείχαν βρύσες που λέγονταν «πεγάδια». Η κάθε μία έφερε το όνομα του προσώπου που πλήρωσε για την επισκευή ή την ανοικοδόμησή της (για τη σωτηρία της ψυχής του), ή το όνομα της τοποθεσίας όπου βρισκόταν, ή το όνομα εκείνου που κατοικούσε δίπλα της. Τέτοιες βρύσες στο Σταυρί υπήρχαν πολλές: Σταυρίν Χαλδίας Πόντου (Uğurtaşı). Ήθη, έθιμα, χοροί, δοξασίες των Ελλήνων Σταυριωτών της επαρχίας Αργυρούπολης του Νομού Τραπεζούντας του Πόντου
• α΄) στην ενορία Μονοβάντων: τ’ Ασσιαρή το πεγάδ’ και τη Χατζη-Σοφίας το πεγάδ’.
• β΄) στην ενορία Απανοχώρι: τη Κουρτάντων το πεγάδ’, τη Κουρή το πεγάδ’, τη Γαραουτζάντων το πεγάδ’, τη Καλούτς το πεγάδ’, τη Γεράντων το πεγάδ’, και τη Στραμπέλ το πεγάδ’.
• γ΄) στην ενορία Μαχαλά: τ’ Αλετροπέζ’ το πεγάδ’ και τη Τζιρκίν το πεγάδ’.
• δ΄) στην ενορία Αφκατωχώρι: τ’ Αραπίνας το πεγάδ’, τη Φιλπάντων το πεγάδ’, τη Δαβίτ το πεγάδ’ και τη Παϊριάμ το πεγάδ’, και
ε΄) Πηγές εγκατεσπαρμένες σε διάφορα μέρη εκτός των ενοριών:
1. της Γουλατί το πεγάδ’
2. της Πεντικού το πεγάδ’
3. το Μαυροπέγαδον
4. το Κονέν το πεγάδ’
5. το Κρεπεγάδ’
6. της Νυφίτσας τα πεγάδια
7. το Σημαινές το πεγάδ’
8. τ’ Ανάληψις το πεγάδ’
9. το Ζαβυρέν το πεγάδ’
10. το Λιθομπορέν το πεγάδ’
11. το Μονοπέγαδον
12. της Γιαταχή το πεγάδ’
13. της Μεσοπαρχαρί το πεγάδ’
14. το Μακρύν το Τζορτζίν
15. της Βρατζῆ το πεγάδ’
16. της Ξυλοσυρθί το πεγάδ’
17. της Παρματί το πεγάδ’
18. της Τσιφινί το πεγάδ’
19. της Τσοραχή το πεγάδ’
20. της Σπογγίχτες το πεγάδ’
21. το Δαλατσόν το πεγάδ’
22. της Βασάκ το πεγάδ’
23. τ’ Ατζηγγάντζας το πεγάδ’
24. το Μαῦρον το Σταλίν
25. της Τζουμουρίτα το πεγάδ’
26. της Σαχίν τ’ αμπάρ
27. της Καλέα το πεγάδ’
28. τα Κοντέσια
29. τ’ Αρδιδί το πεγάδ’
30. της Θοδωρῆς το πεγάδ’
31. τα Πεγαδοκώλια
32. της Μενεψιᾶς το πεγάδ’
33. τ’ Αρκοπέγαδον
34. το Τουρτουροπέγαδον
35. το Σαχταροπέγαδον
36. της Κουτοῦν το πεγάδ’
37. τα Θωνάρια
38. τ’ Ηλιακοῦ το πεγάδ’
39. τα Λιμνία
40. της Ζυγανίτα το πεγάδ’
41. της Πιαντί το πεγάδ’
42. της Βελῆς τα πεγάδια
43. τα Νεσία
44. τα Τσαβιρμιάδες
45. της Κουλούσονος το πεγάδ’
46. της Λαγγονάρ το πεγάδ’
47. της Καχλέτζονος το πεγάδ’
48. τα Τσατάχα
49. τ’ Αναστάσ’ το πεγάδ’
50. τα Κλωνάρια
51. το Κρύον το νερόν
52. της Τζιμποναρί το πεγάδ’
53. της Στόλ’ το πεγάδ’
54. τ’ Αηλία το πεγάδ’
55. της Ποπᾶ τη Γιάνν’ το πεγάδ’
56. τ’ Αεργί το πεγάδ’
57. τ’ Υπαπαντῆς το πεγάδ’
58. τα Σταυλία
59. τα Πασάλια
60. της Γουδουλάς το πεγάδ’
61. ή τ’ Αε Μαρίνας το πεγάδ’
ΟΠΩΡΟΦΟΡΟΙ ΚΗΠΟΙ – ΛΑΧΑΝΟΚΗΠΟΙ. Η φιλοπονία και η εργατικότητα των κατοίκων υπήρξαν το στήριγμα της ύπαρξής τους. Παρά τις καταστροφές από τις θεομηνίες, κατάφεραν με πολλούς κόπους να μετατρέψουν τις εκτάσεις στις όχθες του ποταμού Σταύρεως σε ανθηρότατους οπωροφόρους κήπους και τα χωράφια κοντά στις ενορίες (τ’ εναύλια) σε λαχανόκηπους.
Οι κήποι που βρίσκονταν μακριά από το ποτάμι ποτίζονταν με τα νερά του Σταύρεως, τα οποία διοχετεύονταν μέσω τεχνητών αυλακιών μήκους 3-5 χιλιομέτρων. Από τα οπωροφόρα δέντρα ευδοκιμούσαν: η μηλιά (διάφορες ποικιλίες), η απιδιά, η αχλαδιά, η κερασιά, η βυσσινιά, η κυδωνιά, η δαμασκηνιά κ.ά., τα οποία παρήγαγαν άφθονα φρούτα. Στους λαχανόκηπους καλλιεργούνταν κρεμμύδια, σκόρδα, φασόλια (μαυρομάτικα), κουκιά (φάβατα), κάρδαμο (ναστούρτιο), πατάτες (γεώμηλα / καρτόφια) σε αφθονία, κολοκύθια... Στους λαχανόκηπους καλλιεργούνταν επίσης τεύτλα (σεύτελα), κράμβες (άσπρα λάχανα, μάπες), ηδύοσμος, ταργωνιά και λοιπά λαχανικά που μπορούσαν να ευδοκιμήσουν υπό το κλίμα του τόπου. Από την συνολική επιφάνεια της περιοχής, ενώ κατά τον 18ο και εν μέρει τον 19ο αιώνα καλλιεργούνταν το 20-30% και ο πληθυσμός εξασφάλιζε τα περισσότερα δημητριακά (σίκαλη, κριθάρι) από τους αγρούς του, κατά τους τελευταίους χρόνους η καλλιέργεια περιορίστηκε στο 20% της καλλιεργήσιμης έκτασης και κατ' ανάγκην όλα τα είδη πρώτης ανάγκης εισάγονταν από έξω (δημητριακά από το Ερζερούμ, όσπρια από τη Ματζούκα). Η γεωργία παραμελήθηκε πολύ, αφενός λόγω της αύξησης του φόρου της δεκάτης (αδάρ) που εισπραττόταν από φιλάργυρους ανθρώπους, αφετέρου λόγω της μετανάστευσης των ανδρών στη Ρωσία. Αν και παλαιότερα η περιοχή του Σταυρίου καλυπτόταν από πυκνότατα δάση, εσχάτως υπήρχαν μόνο λίγα υπολείμματά τους σε ορισμένα μέρη. Τα αίτια αυτής της απογύμνωσης του τόπου ήταν: 1) η ανεξέλεγκτη υλοτομία από τους πρώτους κατοίκους, 2) οι καταστρεπτικότατες πυρκαγιές που προκλήθηκαν από ανθρώπους εχθρούς κάθε καλού, 3) η υλοτομία για τη τήξη των μεταλλευμάτων, 4) οι σεισμοί που έλαβαν χώρα κατά τον 16ο αιώνα, κατά τους οποίους, εξαιτίας καθιζήσεων και ανατροπής του εδάφους, καταχώστηκαν στα βάθη της γης μεγάλες εκτάσεις δασών, και 5) η ημερήσια κατανάλωση ξύλων.
Τα δάση που γλίτωσαν από το τσεκούρι και τη φλογερή πνοή της φωτιάς είναι το δάσος που βρίσκεται πάνω από την ενορία Μονοβάντων, το μεγαλύτερο από όλα τα δάση του Σταυρίου. Η διάσωσή του οφείλεται στον αείμνηστο Αρχιμανδρίτη Παπά Κωνσταντίνο Παπαδόπουλο (Κεσίσογλου), τον πρώτο διοργανωτή της Κοινότητας. Ο μακαρίτης μεταχειρίστηκε κάθε μέσο —παρακλήσεις, απειλές ακόμα και μάστιγα— για την προστασία του εν λόγω δάσους. Έτσι, τα μικρά δενδρύλλια μεγάλωσαν και αποτελούν πυκνό δάσος, που χρησιμεύει ως προμαχώνας κατά των χιονοστιβάδων.
Έτερα δάση, μικρότερα σε έκταση, ήταν της Γουδουλάς (που απέχει 3/4 της ώρας από την ενορία Αφκατωχώρι), καθώς και τα μικρά δάση των συνοικιών Κοκοζάντων, Τσακάντων, Κουρτάντων, της ενορίας Μαχαλά, της χαράδρας του Τιμίου Σταυρού και των Μαχανεσίων. Τα παραπάνω δάση αποτελούνταν από δρυς (μπελίτ), ήμερες λεύκες (παρτία, καβάκια), άγριες λεύκες (λευκία), θαμνώδεις λεύκες (κοτσολεύκια), πεύκα (τεζία), κέδρα (αρτίτσια), σφενδάμνους (σπεντάμια), μεσπιλέες (νέσπιλα) και άγριες λεπτοκαρυές. Υπήρχαν όμως και πολλά θαμνώδη φυτά: ιτιές, θαμνώδεις ιτιές (ποταμόξυλα), βαΐα, αλευρίτα (είδος καρποφόρου ιτιάς), μαϊμαήτα, ζαντίτα, θερμόξυλα, άγριες ροδιές (μασούρα), θαμνώδεις δάφνες (τζουρανέα) και λίγες αζαλέες (τζιφίνια). Τα άγρια ζώα που ζούσαν στην περιοχή του Σταυρίου ήταν: λύκοι και ελάχιστες άρκτοι, αλεπούδες, λαγοί, κατάστικτες ζεπούρες (είδος κουναβιού) κ.λπ., καθώς και περίφημοι αίγαγροι (αγραΐδα = άγριες αίγες), οι οποίες ζουν σε αγέλες πάνω στα βραχώδη όρη Πλακίν και Ρωθώνια τ’ Ακρίτα και είναι αρκετά μεγαλόσωμες. Κατά το 1910, μία αίγαγρος που θανατώθηκε από τους Τραπεζούντιους Νεμλή ζατέ, οι οποίοι παραθέριζαν στο Σταυρί, είχε καθαρό βάρος 80 οκάδων. Από τα ήμερα ζώα υπήρχαν λίγα ζεύγη αροτριώντων βοδιών, πολλές γαλακτοπαραγωγοί αγελάδες και ποίμνια αιγοπροβάτων, τα οποία παρείχαν άφθονο γάλα, από το οποίο παραγόταν το αρωματικό βούτυρο του Σταυρίου.
Από τα αρπακτικά πτηνά υπήρχαν αετοί (αητέντς, γάρταλος), γύπες, ιέραKES, κόρακες, κίσσες και μακρόουροι κίσσες (κασκάρα). Επίσης υπήρχαν πέρδικες, τρυγόνια, κολοιοί (κουδουχτεράδες), μερικά ωδικά πτηνά, γλαύκες (χόχορος), νυχτερίδες, χελιδόνια κ.ά. Κάθε οικογένεια έτρεφε μερικές όρνιθες για τα αυγά και το κρέας τους. Το κλίμα του Σταυρίου καθώς και της γύρω ορεινής έκτασης ήταν ψυχρό τον χειμώνα και δροσερό το θέρος. Χιόνι έπεφτε άφθονο (1-3 μέτρα), αλλά οι βροχές ήταν λίγες. Ο ουρανός ήταν σχεδόν πάντοτε ανέφελος και η ατμόσφαιρα καθαρή. Σπανίως η ομίχλη που προερχόταν από τη Ματζούκα κατερχόταν μέχρι τις ενορίες του Σταυρίου. Στο υγιεινότατο και γλυκό κλίμα οφειλόταν η υγεία των κατοίκων και το ροδοκόκκινο χρώμα του προσώπου τους. Χάριν του κλίματος, πολλοί Τραπεζούντιοι ερχόντουσαν και παραθέριζαν εκεί.
Τα παραγόμενα προϊόντα ήταν ανεπαρκή για την επιτόπια κατανάλωση, πλην των γαλακτοκομικών, τα οποία υπήρχαν σε αφθονία. Παράγονταν δημητριακά, κυρίως σίκαλη και κριθάρι, από τα οποία κατασκευαζόταν άρτος, διάφορα λαχανικά, λίγα όσπρια και πολλά γεώμηλα (πατάτες) και οπωρικά. Περιζήτητο για την ευοσμία και το χρυσίζον χρώμα του ήταν το βούτυρο του Σταυρίου, που πωλούνταν σε καλή τιμή. Επίσης παράγονταν άφθονα κτηνοτροφικά και γαλακτοκομικά προϊόντα, καθώς και λαχανικά των αγρών.
Από τα τεχνητά προϊόντα, άξια λόγου είναι οι καλλιτεχνικές περικνημίδες (περικνημίδες) και τα μάλλινα υφάσματα.
Το εμπόριο διεξαγόταν μεταξύ Ματζούκας, Τραπεζούντας, Αργυρούπολης και Ερζερούμ μέσω καραβανιών από άλογα, ημιόνους και όνους. Οι μικρέμποροι μετέφεραν διάφορα εμπορεύματα από την Τραπεζούντα και τα πωλούσαν αντί χρημάτων ή τα αντήλλασσαν με διάφορα εγχώρια προϊόντα (βούτυρο, δέρματα, έριο κ.λπ.).
Στο Σταυρί υπήρχαν λίγα μόνιμα παντοπωλεία, υφασματοπωλεία και άλλα εργαστήρια (μαγαζιά). Από την Τραπεζούντα και την Αργυρούπολη εισάγονταν τα αποικιακά είδη, από τη Ματζούκα όσπρια και αραβόσιτος, και από το εσωτερικό δημητριακά. Απέναντι σε αυτά, εξαγόνταν από το Σταυρί ζώα, δέρματα, έρια, βούτυρο, περικνημίδες κ.λπ.
Άλλοτε, από το Σταυρί διερχόταν ο δρόμος του ταχυδρομείου. Οι ενορίες συνδέονταν μεταξύ τους με οδούς οπωσδήποτε περιποιημένες. Η κυριότερη συγκοινωνιακή αρτηρία είναι η παραποτάμιος οδός, που συνδέει το Σταυρί με το εσωτερικό. Αυτή, άγουσα δια μέσου της περιοχής, βαίνει παραλλήλως προς το ποτάμι Σταύριν μέχρι τις πηγές του και, διερχόμενη δια μέσου του Κουλάτ, κατευθύνεται δια μέσου Καρά-Καπάν στο Τσεβιζλούκ. Είναι η συντομότερη οδός από όλες όσες οδηγούν από το εσωτερικό προς την Τραπεζούντα. Έτσι, από την Αργυρούπολη προς την Τραπεζούντα δια μέσου της Ζύγανας απαιτούνται 24 ώρες, ενώ δια μέσου Κουλάτ 19-20 ώρες. Η οδός αυτή λειτουργεί τακτικότατα μέχρι να κλειστεί από τα χιόνια. Επίσης υπάρχουν βατές οδοί που συνδέουν το Σταυρί με τα γύρω χωριά. Γέφυρες υπάρχουν τρεις λίθινες και δύο ξύλινες.
Από τις λίθινες, η μία βρίσκεται κάτω από τα Μονοβάντων πάνω στον Σταύρεως, με απόσταση βάσεως 10,20 μέτρων και ύψος 8,75 μέτρων. Ανεγέρθηκε μετά τη μεγάλη πλημμύρα του 1886 με δαπάνες της ενορίας Μονοβάντων και με συνεισφορές των άλλων ενοριών, υπό την επιστασία του αείμνηστου Παπά-Κωνσταντίνου.
Η δεύτερη βρίσκεται πάνω στον ρύακα του Αγίου Ιωάννου, μεταξύ της συνοικίας Καρτουλάντων και της ενορίας Μαχαλά, κτισμένη και αυτή το 1887. Έχει διάσταση 5,80 μέτρων και ύψος 9 μέτρων.
Η τρίτη βρίσκεται πάνω στον Σταύρεως, κάτω από τη συνοικία Αλεξοπουλάντων. Έχει απόσταση 14 μέτρων και ύψος 11,50 μέτρων. Ανεγέρθηκε το 1910 με δαπάνες του αοιδίμου Χ’’Παναγιώτου Ασσερή, μεγάλου ευεργέτη της Κοινότητας Σταυρίου. Με δαπάνες του ιδίου ανεγέρθηκε και η μεγάλη λίθινη γέφυρα πάνω στο ποτάμι Γιαγλή ντερέ μεταξύ Σταυρίου και Παζπέν, η οποία έχει διάσταση 16,35 μέτρων και ύψος 8,75 μέτρων. Από τις ξύλινες γέφυρες, η μία βρίσκεται πάνω στον Σταύρεως κοντά στην Ανάληψη (Καρφά) και η άλλη κάτω από τη συνοικία Παπαδάντων, η οποία ανεγέρθηκε από τον κ. Αναστάσιο Φελεκίδου.
Το Σταυρί είχε αρκετούς αγωγιάτες, από τους οποίους ονομαστός ήταν ο Χρήστος Μανιάς (Πούπουλον), ο οποίος διαμένει νυν στο Ωραιόκαστρο Θεσσαλονίκης.
Συνεχίζεται ......
Το Σταυρί (Σταυρίν) της Χαλδίας του Πόντου, ένα μνημειώδες έργο του κ. Δημητρίου Κ. Παπαδόπουλου (Σταυριώτου). Ποτάμια, Ρυάκια, Πηγές, Βρύσες, Οπωροφόροι κήποι, Λαχανόκηποι
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com
