Εκκλησίες – Παρεκκλήσια της Κερασούντας του Πόντου, του κ. Ιωάννη Παπαδόπουλου
Ε Κ Κ Λ Η Σ Ι Α Ι: Οἱ ὡς ἄνω Ἑλληνοχριστιανοί, ἀφοσιωμένοι εἰς τὰ χριστιανικά τους αἰσθήματα, κατέβαλον πᾶσαν προσπάθειαν πρὸς διατήρησιν αὐτῶν καὶ ἀνήγειραν τοὺς ἑξῆς εὐκλεεῖς καὶ εὐπρεπεῖς ναοὺς διὰ τὴν ἐκτέλεσιν τῶν θρησκευτικῶν αὐτῶν καθηκόντων.
1ον) Τόν Ἱερὸν ναὸν τοῦ Ἁγίου Νικολάου εἰς τὴν ἐνορίαν Κοκκάρεως, 2ον) Τήν ἐκκλησίαν τῆς Μεταμορφώσεως εἰς τὴν ἐνορίαν Λιμένης μὲ τό μοναδικόν, ἀνὰ τόν Πόντον, θαυμάσιον καμπαναριὸ μὲ 7 καμπάνες, διὰ τὴν κωδωνοκρουσίαν τῶν ὁποίων ἡ ἐκκλησιαστικὴ ἐπιτροπὴ μετεκάλεσεν εἰδικὸν καλόγηρον ἀπὸ τὸ Ἅγιον Ὄρος, ὁ ὁποῖος εἰς τὰς καθωρισμένας ἡμέρας τῶν ἑορτῶν καὶ πανηγύρεων, διὰ τοῦ ρυθμικοῦ κτυπήματος τῶν 7 κωδώνων τῆς ἐκκλησίας, μετέδιδεν ἀνὰ τοὺς αἰθέρας μίαν ἀρμονικωτάτην μελῳδίαν, ποὺ ἐκάλει τοὺς πιστούς, διὰ νὰ ἀναπέμψωσι τὴν πρὸς τὸν Ὕψιστον δοξολογίαν αὐτῶν. Παραπλεύρως τοῦ ἱεροῦ τούτου ναοῦ ἀνηγέρθη τὸ μεγαλοπρεπὲς μνημεῖον τοῦ ἀειμνήστου Καπετὰν Γεώργη πασσᾶ μὲ πυραμίδα ὕψους ἄνω τῶν 10 μέτρων. Τὸ περίφημον τοῦτο μνημεῖον, τό ὁποῖον ἐσυμβόλιζε τὰς ὑψίστας ὑπηρεσίας τὰς ὁποίας προσέφερεν ὁ ὡς ἄνω ὡς Δήμαρχος ἐπὶ σειρὰν πολλῶν ἐτῶν εἰς τὴν πόλιν κατεδαφίσθη ἀπὸ τὰς βεβήλους χεῖρας τῶν βανδάλων Τούρκων. Καὶ 3ον) τὸν ἱερὸν ναὸν τῆς Ἁγίας Τριάδος εἰς Σάϊ-τασή.
Τὰ ἱερὰ κειμήλια τῶν ὡς ἄνω ἐκκλησιῶν, τὰ πλεῖστα κατεστράφησαν καὶ ἀνηρπάγησαν ὑπὸ τῶν βαρβάρων, τὰ δὲ μόνα ποὺ διεσώθησαν καὶ μεταφερθέντα εἰς Θεσ)νίκην ἐδωρήθησαν εἰς τὸν ἱερὸν ναὸν τῆς Μεταμορφώσεως τοῦ Δήμου Καλαμαριᾶς, εἶναι αἱ ἑξῆς εἰκόνες καὶ ἱερὰ ἀντικείμενα τῆς τοῦ ἱεροῦ ναοῦ Ἁγίου Νικολάου τῆς ἐνορίας Κοκκάρεως, 1) Εἰκὼν τῆς Παναγίας, μεγάλου μεγέθους, ἀφιερωθεῖσα ὑπὸ τῆς Κυριακῆς Χ. Σεϊτανίδου. 2) Εἰκὼν τοῦ Χριστοῦ, δωρηθεῖσα ὑπὸ τῆς Ἀνθῆς Σεϊτανίδου. 3) Εἰκὼν τοῦ Ἁγίου Ἰωάννου, δωρηθεῖσα ὑπὸ τοῦ Ἰωάννου Δεληγιώργη. 4) Ἡ εἰκὼν τοῦ Ἁγίου Νικολάου, ἀφιέρωμα ὑπὸ τοῦ τότε Προξένου τῆς Ρωσίας Νικολάου Κολάρου. 5) Ἡ εἰκὼν τῆς Ἁγίας Παρασκευῆς, δώρηθεῖσα ὑπὸ τῆς Παρασκευῆς Χατζῆ Γ. Μακρίδου. 6) Ἡ εἰκὼν τοῦ ἐσταυρωμένου μεγάλου μεγέθους. 7) Ἑτέρα εἰκὼν τοῦ ἐσταυρωμένου μικροῦ μεγέθους. 8) Διάφοροι εἰκόνες τοῦ τέμπλου. 9) Ὁ ἐπιτάφιος καί ἡ εἰκὼν τῆς Ἀναστάσεως τοῦ Σωτῆρος, 10) Δύο μεγάλοι κώδωνες, ἐκ τῶν ὁποίων ἡ μία ἐρράγισε κατά τὴν μεταφοράν, ἡ δέ ἑτέρα εὑρίσκεται ἀνηρτημένη εἰς τὸ καμπαναριὸ τῆς ἐκκλησίας. 11) Δύο Μανουάλια ὀρειχάλκινα μεγάλου μεγέθους. Κερασούντα Πόντου (Giresun). Ιστορία, Γεωγραφία, Λαογραφία, Ήθη, έθιμα, χοροί και τραγούδια των Ελλήνων της Κερασούντας του Πόντου
Π Α Ρ Ε Κ Κ Λ Η Σ Ι Α: Πλὴν τῶν ὡς ἄνω μεγαλοπρεπεστάτων τούτων οἴκων τοῦ Θεοῦ ὑπῆρχον εἰς διαφόρους τοποθεσίας καὶ τὰ κάτωθι παρεκκλήσια. Μεταξὺ τῶν ἐνοριῶν Κοκκάρεως καὶ Νεψηλόν, εἰς θεαματικὴν τοποθεσίαν, ἦτο τὸ ἀριστούργημα ἀρχιτεκτονικῆς τέχνης, παρεκκλήσιον τοῦ Ἁγίου Παντελεήμονος. Κατὰ τὴν 27ην Ἰουλίου μνήμην αὐτοῦ συνέρρεον ἀπὸ μεμακρυσμένα μέρη, ἀπὸ τῆς προτεραίας ἤδη ἡμέρας, εὐσεβεῖς χριστιανοὶ διὰ νὰ παρευρεθῶσιν ἐγκαίρως εἰς τὴν κατανυκτικωτάτην θείαν λειτουργίαν, μετὰ τό τέλος τῆς ὁποίας ἐπεδίδοντο εἰς τοὺς πατροπαραδότους χορούς, τραγούδια καὶ διασκεδάσεις μέχρι τῆς δύσεως τοῦ ἡλίου. Ὀλίγον μακρὰν αὐτοῦ, περὶ τὰ 200 μέτρα, ἦτο τό παρεκκλήσιον τοῦ Ἁγίου Ἰωάννου, κατὰ τὴν ἑορτὴν τοῦ ὁποίου ἐτελεῖτο ἐπίσης μεγάλη πανήγυρις.
Εἰς τὴν ἐνορίαν Φανάρι ὑπῆρχεν ἕτερον παρεκκλήσιον τῆς Παναγίας. Ἡ πανήγυρις αὐτῆς ἐτελεῖτο τὴν δευτέραν ἡμέραν τοῦ Πάσχα. Κατὰ τό ἐπικρατῆσαν ἔθιμον τὴν ἡμέραν αὐτήν ἐξεδηλώνοντο αἱ ἐρωτικαί σχέσεις μεταξὺ νέων καὶ νεανίδων καί ἰδίως καθ' ἣν ὥραν μία, ἀπὸ τὰς συνδεόμενας δι' ἀμοιβαίου ἔρωτος μετά νέου τινός, ἀνέβαινε εἰς τὴν αἰώραν (λαϊστέραν), ὁπότε οἱ χειριζόμενοι τὰς λαϊστέρας, πού κατὰ κάποιον τρόπον ἦσαν ἐνήμεροι τῶν αἰσθηματικῶν σχέσεων, ἐφώναζον τό ὄνομα τοῦ ἐραστοῦ «Βίρρα κι' ἀσόν Γιάννεν, βίρρα κι' ἀσόν Κώσταν, Παῦλον κ.τ.λ.», ἀπὸ τὸν ὁποῖον ἐφιλοδωροῦντο συνήθως κατὰ τρόπον ἱκανοποιητικόν. Κατόπιν ἐπηκολούθουν χοροί, τραγούδια, διασκεδάσεις, ὑπὸ τούς ἤχους διαφόρων μουσικῶν ὀργάνων. Παρὰ τὸν ἀρχαιότατον λιμένα τῆς παλαιοτάτης ἐνορίας Λιμένης εὑρίσκετο τὸ ἄλλο παρεκκλήσιον τῆς Παναγίας, πού τὸ ὠνόμαζαν «Χιλιαρμένισα, διότι κατὰ μίαν παράδοσιν εἰς τὸν ὡς ἄνω λιμένα ἀρμένιζαν περί τὰ 1000 καράβια».
Εἰς τὴν ἐνορίαν Τζιρώνη ἦτο τὸ ἀρχαιότατον παρεκκλήσιον τοῦ Ἁγίου Θεοδώρου, ὅπου ὑπῆρχον εἰκόνες, παλαιοτέρας ἐποχῆς, καὶ ἀξιόλογα μνημεῖα. Περὶ τὰ 3 χιλιόμετρα ἀνατολικῶς τῆς Κερασοῦντος, εἰς τὴν τοποθεσίαν Καγιὰ-τιπή, ἐπάνω εἰς ἕνα καταπράσινον καὶ κατάφυτον ἀπὸ λεπτοκαρεῶνας λόφον, ἦτο τὸ παρεκκλήσιον τοῦ Ἁγίου Γεωργίου (τὴ Καγιὰ-τιπῆς ὁ Ἁγιώρτς). Κατὰ τὴν μνήμην του, εἰς τὴν μαγευτικὴν αὐτὴν τοποθεσίαν, προσήρχοντο πολλοὶ χριστιανοὶ καθὼς καὶ Τοῦρκοι ἀπὸ τὴν πόλιν καὶ ἀπὸ τά περίχωρα, οἱ ὁποῖοι ἔτρεφον ἰδιαίτερον σεβασμὸν εἰς τόν Ἅγιον Γεώργιον, πού τόν ὠνόμαζαν «Χητὴρ-ἐλλέζ». Ἐξαιρετικῶς εἰς τὸ μέρος αὐτὸ ἔφύετο αὐτοφυές τι φυτόν, πού τό ἔλεγαν τοκαλάκια, μέ πολλοὺς μίσχους, ἡ κορυφὴ τῶν ὁποίων κατέληγεν εἰς ἕνα καὶ μόνον φύλλον σχήματος πετάλου, ἡ δὲ ρίζα του ἐμοσχοβολοῦσε σὰν λιβάνι.
Εἰς τὸν βράχον Τσατάλ-καγιά, πού εὑρίσκετο δεξιώτερον τοῦ Ἁγίου Γεωργίου εἰς ἀπόστασιν 2 χιλιομέτρων ἦτο τὸ παρεκκλήσιον τοῦ Ἁγίου Δημητρίου. Ἐπάνω εἰς τὴν Ἀκρόπολιν ὑπῆρχε τὸ παρεκκλήσιον τοῦ Προφήτου Ἠλία καὶ τῆς Ἀναλήψεως, ὅπου, κατὰ τὴν μνήμην αὐτῶν, προσήρχοντο Ἕλληνες καὶ ἐντόπιοι Τοῦρκοι, διὰ νὰ συνδιασκεδάσουν. Ἐκτὸς ἀπὸ τὰ ὡς ἄνω παρεκκλήσια, ἐπὶ τῆς Ἀκροπόλεως ἦσαν 2 παλαιοὶ τάφοι Ἁγίων, παραπλεύρως δέ τῆς γεφύρας Γενῆ-γιόλ, εὑρίσκετο ὁ τάφος τοῦ Ἀφεντουλὰ καὶ εἰς τὴν ἐνορίαν Τσιναρλάρε ἄλλος τάφος τοῦ Σεῖδ-πακᾶ. Οἱ τάφοι αὐτοὶ ἄν καὶ διεξεδικοῦντο καὶ ὑπό τῶν Τούρκων, ἐν τούτοις οἱ Ἑλληνοχριστιανοί, πού ἐκ παραδόσεως ἐγνώριζον τὰς ἡμέρας τῆς μνήμης αὐτῶν, ἐπεσκέπτοντο αὐτούς, ἄναβαν τὲς λαμπάδες των, κατόπιν ἔπαιρναν χῶμα ἀπό τοὺς τάφους των μέ τό ὁποῖον ἔτριβαν τὸ μέρος τοῦ σώματος, πού τυχόν ἐπονοῦσε, ἄλλοι δὲ ἔδεναν, ἐπὶ τῶν φυομένων εἰς αὐτὰ θάμνων, κουρέλια ὑφάσματος, διότι ἐπίστευον ὅτι ἐδεσμεύετο οὕτω πᾶσα σωματικὴ καὶ ψυχικὴ νόσος.
Περὶ τὰ 30 χιλιόμετρα Νοτιοανατολικῶς τῆς Κερασοῦντος, ἐπάνω εἰς ἕνα κατάφυτον βράχον, ὑπῆρχε τό περίφημον καὶ ἐξακουστὸν μοναστήρι τῆς Παναγίας Πρασάρεως (τὴ Πράσαρης ἡ Παναγία) ὅπου, κατὰ τὴν τελουμένην τὴν 15ην Αὐγούστου πανήγυριν, ἐμαζεύοντο ἀπὸ διάφορα μέρη χριστιανοὶ καὶ μετὰ τὴν θείαν ἱεροτελεστίαν ἐπεδίδοντο εἰς διασκεδάσεις, χορούς καὶ τραγούδια.
Περὶ τὰ ἔτη 1904—1906 παραπλεύρως τῆς ἱερᾶς Μονῆς ἀνηγέρθη ὑπὸ τοῦ Μητροπολίτου Χαλδίας Λαυρεντίου ἡ περίφημος καὶ μοναδικὴ εἰς τό εἶδος της, τότε, ἐσωτερικὴ ἱερατικὴ σχολὴ μὲ ἄριστον καὶ ἐκλεκτὸν διδακτικὸν προσωπικὸν καὶ 400 μαθητάς, προερχομένους ἀπὸ ὅλην τὴν περιφέρειαν. Εἰς τὸν τηλαυγῆ τοῦτον φάρον, ὁπόθεν ἐξεπορεύοντο τὰ φῶτα τῆς παιδείας εἰς τὴν περιοχὴν ἐκείνην, ὅπου ἐπεκράτει ἡ παχυλὴ ἀμάθεια, ἡ σκοτοδίνη καὶ ἡ βαρβαρότης μεταξὺ τῶν περιοίκων Τούρκων, ἐδιδάσκοντο οἱ μαθηταὶ τὰ σύγχρονα μαθήματα καὶ ἐξεπαιδεύοντο ἑλληνοπρεπῶς εἰς τὰ ἰδεώδη τῆς αἰωνίας φυλῆς μας.
Εἰς τὸ ἱεροδιδασκαλεῖον τοῦτο ἐδίδαξε, ὡς διευθυντής καὶ ὁ κατὰ τὰ τελευταῖα ἔτη διατελέσας Ἐπίσκοπος τῆς Ι. Μητροπόλεως Κολωνίας καὶ Νικοπόλεως Γερβάσιος Σουμελίδης ἐκ Βορενοῦ Χαλδίας, τοῦ ὁποίου ἡ βιογραφία καὶ ἡ ἐν γένει δρᾶσις καὶ ἀλτρουϊστική του πολιτεία περιγράφονται λεπτομερῶς εἰς τὴν ἐκδοθεῖσαν ἐσχάτως πραγματείαν τῆς Ἱστορίας καὶ λαογραφίας Νικοπόλεως.
Σημείωση: 'Εχει διατηρηθεί η σύνταξη και η ορθογραφία του αρχικού κειμένου.
Εκκλησίες – Παρεκκλήσια της Κερασούντας του Πόντου, του κ. Ιωάννη Παπαδόπουλου, ὁ μόνος ὅστις διεσώθη ὡς ἐκ θαύματος ἀπὸ βέβαιον θάνατον ἐκ τῶν 13 Ἑλλήνων μουσικῶν καὶ ἠξιώθη νὰ περιγράψῃ ἐν τῷ παρόντι, ὡς αὐτόπτης μάρτυς, τὰ κακουργήματα τοῦ Τοπάλ Ὀσμὰν καὶ ἱστορικά τινα γεγονότα ἀνὰ τὸν Πόντον.
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com
