Η Παιδεία στην Κερασούντα του Πόντου, του κ. Ιωάννη Παπαδόπουλου
Η Παιδεία: Οἱ φιλοπρόοδοι καὶ φιλόμουσοι κάτοικοι τῆς Κερασοῦντος δὲν περιωρίσθησαν μόνον εἰς τὴν ἀνέγερσιν εὐπρεπῶν ἱερῶν ναῶν καὶ παρεκκλησίων, ἀλλὰ κατέβαλον μεγάλας φροντίδας διὰ τὴν ἀρτίαν καὶ ἑλληνοπρεπῆ ἐκπαίδευσιν τῶν τέκνων των.
Ἀπό τὰ πρῶτα ἤδη χρόνια, μόλις ἐδόθη σχετική ἐλευθερία εἰς τὸν χριστιανικὸν πληθυσμὸν κατὰ τὸ ἔτος 1838 ὑπὸ τοῦ Σουλτάνου Μετζήτ, ἤρχισεν ἡ διοργάνωσις τῆς εἰς τὰ σπάργανά της, εὑρισκομένης παιδείας καὶ συγχρόνως ἡ οἰκοδόμησις ἰδιαιτέρων διδακτηρίων διὰ τοὺς ἄρρενας καὶ θήλεις. Οὕτω εἰς τὴν κεντρικήν τοποθεσίαν Σοκάκ-πασῆ τῆς ἐνορίας Κοκκάρεως ἀνηγέρθησαν, τὸ πρῶτον ἑπτατάξιον σχολεῖον ἀρρένων μὲ 400 μαθητὰς καὶ 7 διδασκάλους, ὡς καὶ ἑξατάξιον παρθεναγωγεῖον μὲ 200 μαθητρίας, μὲ ἕξ διδασκάλισσες καί ἕνα διδάσκαλον. Ὀλίγον βραδύτερον ἀνηγέρθησαν εἰς τὴν ἐνορίαν Λιμένης πεντατάξιον ἀρρεναγωγεῖον μέ 5 διδασκάλους καὶ 200 μαθητάς, καί τετρατάξιος σχολή θηλέων μέ 4 διδασκάλισσες καὶ 150 μαθητρίας. Κατὰ τὸ 1902 ἡ ὡς ἄνω σχολὴ ἀρρένων Κοκκάρεως ἔγινε παρανάλωμα πυρός, ἐκ τυχαίας πυρκαϊᾶς, κατὰ τὴν ὁποίαν μεταξὺ ἄλλων κατεστράφη ἡ περίφημος καὶ πλουσία βιβλιοθήκη της, εἰς συγγράμματα ἀρχαίων καὶ νεωτέρων, ὡς καὶ ἀνεκτιμήτου ἀξίας κείμενα ἐπὶ περγαμηνῶν.
Ἡ ἀπώλεια αὕτη ὑπῆρξε πράγματι βαρυτάτη διὰ τὴν κοινότητα, ἀλλ' ὄχι καὶ δυσαναπλήρωτος. Ἀμέσως μετὰ τὸ πλῆγμα τοῦτο ἡ σχολικὴ ἐπιτροπή, μετὰ τῆς Δημογεροντίας καὶ ἄλλων προκρίτων, ἀπεφάσισαν νὰ ἀνιδρύσουν ἐπὶ τῶν θεμελίων τῆς κατερειπωθείσης σχολῆς, νέον σύγχρονον καὶ μεγαλοπρεπὲς διδακτήριον, ἐφάμιλλον τῶν καλλιτέρων σχολῶν τῆς περιοχῆς ἐκείνης. Μετὰ τὴν ἐκπόνησιν τῶν σχεδίων καὶ ἐξασφάλισιν τῶν οἰκονομικῶν μέσων, τὸ ἴδιον ἔτος 1902, ἤρχισεν ἡ ἀνέγερσις τῆς νέας σχολῆς, τῆς ὁποίας ἡ ἀποπεράτωσις συνετελέσθη τὸ 1908. Κερασούντα Πόντου (Giresun). Ιστορία, Γεωγραφία, Λαογραφία, Ήθη, έθιμα, χοροί και τραγούδια των Ελλήνων της Κερασούντας του Πόντου
Τὸ μεγαλοπρεπὲς τοῦτο συγκρότημα, τοῦ ὁποίου οἱ ἐξώτοιχοι κατεσκευάσθησαν ἀπό ἐκλεκτήν λαξευτὴν πέτραν, μεταφερθεῖσαν ἀπὸ τὴν Οἰνόην, ἐκόστεισεν περὶ τὰς 14000 χ. λ. Τ. καὶ ἀποτελεῖτο ἀπὸ τὸ ἰσόγειον καὶ τρεῖς ὀρόφους. Εἰς τὸ ἰσόγειον εὑρίσκετο εὐρύχωρος θάλαμος, καταλαμβάνων ὁλόκληρον τὸν χῶρον αὐτοῦ, ὅπου οἱ μαθηταὶ ἐξησκοῦντο εἰς τὴν γυμναστικὴν ἐν ὥρᾳ χειμῶνος.
Εἰς τὸν πρῶτον ὄροφον ὑπῆρχον 8 μεγάπαι αἴθουσαι παραδόσεων, διευθυντήριον καὶ κοινός διάδρομος, εἰς τὸν δεύτερον ὄροφον ὑπῆρχον ἐπίσης 8 ἄλλαι αἴθουσαι καὶ διάδρομος καὶ εἰς τὸν τρίτον καὶ τελευταῖον ὄροφον ὑπῆρχε ἕνα μεγάλο σαλόνι μὲ τελείαν ἐπίπλωσιν, ὅπου ἐγένοντο αἱ ἐξετάσεις τῶν μαθητῶν, αἱ σχολικαὶ ἑορταί καὶ ἐδίδοντο ὑπό τῆς σχολικῆς ἐφορίας ἔκτακτοι καὶ ἐτήσιοι χοροί. Κατὰ τόν ἐτήσιον χορὸν εἰς τὴν εὐρεῖαν αἴθουσαν τοῦ ἡμιγυμνασίου, ὅπου ὁ καμπανίτης καὶ τὰ διάφορα ποτὰ ἔρρεον ἀφθόνως μέ τὰ πολυποίκιλα καὶ σπάνια ἐδέσματα, τὰ ὁποῖα προσεφέροντο εἰς τοὺς κατακλύζοντας τὸν χῶρον ἐκεῖνον ἄνδρας καὶ γυναῖκας μέ τὰς καλλιτέρας ἀμφιέσεις τῆς τότε ἐποχῆς καὶ στολισμένας μέ μεγάλης ἀξίας χρυσὰ κοσμήματα ἐπὶ τῆς κεφαλῆς, εἰς τὸ στῆθος καὶ εἰς τοὺς βραχίονας καὶ μὲ τοὺς χορούς καὶ διασκεδάσεις ὑπὸ τοὺς ἤχους μουσικῶν ὀργάνων, ποὺ παρετείνοντο μέχρι πρωΐας, εἶναι ἀνώτεραι πάσης περιγραφῆς.
Τὸ ἄφθονον χρῆμα, τὸ ὁποῖον ἐξώδευον οἱ πάμπλουτοι Ἕλληνες τῆς κοινότητος Κερασοῦντος, ὑπερεκάλυπτε τὰς δαπάνας τῶν χοροεσπερίδων καὶ τὸ πλεόνασμα διετίθετο διὰ τὴν ἐνίσχυσιν τοῦ σχολικοῦ ταμείου. Ἡ σχολὴ αὕτη ἐλειτούργει ὡς ἡμιγυμνάσιον μὲ 9 τάξεις, 12 καθηγητὰς καὶ διδασκάλους καὶ 700 περίπου μαθητάς, μὲ τοὺς προερχομένους ἀπὸ τὴν σχολὴν Λιμένης καὶ ἐκ τῆς περιφερείας, πρὸς συνέχισιν τῶν σπουδῶν των. Τέλος τὸ 1910 ἀνηγέρθη νέον εὐπρεπέστατον Παρθεναγωγεῖον, εἰς ἀντικατάστασιν τοῦ στεγαζομένου εἰς ἕνα οἴκημα Παρθεναγωγείου.
Διὰ τὴν ἀρτίαν καὶ Ἑλληνοπρεπῆ μόρφωσιν τῶν μαθητῶν, ἡ σχολικὴ ἐφορία κατέβαλε μεγάλην προσπάθειαν εἰς τὴν ἐκλογήν καὶ πρόσληψιν τοῦ διδακτικοῦ προσωπικοῦ, οὕτως ὥστε, οἱ ἀπόφοιτοι τῶν ὡς ἄνω διδακτηρίων νὰ εἶναι προικισμένοι μὲ ὅλα τὰ προσόντα, πού ἀπαιτοῦνται διὰ τὴν μελλοντικὴν κοινωνικὴν καὶ ἐθνοπρεπῆ δρᾶσιν των.
Θὰ ἦτο εὐχῆς ἔργον νὰ μνημονεύσωμεν ἐν συνεχεία, ὅλα τὰ ὀνόματα ἐκείνων, ποὺ διετέλεσαν διευθυνταί, καθηγηταί, διδάσκαλοι ἢ διδασκάλισσαι εἰς τὰ ὡς ἄνω ἐκπαιδευτήρια, ἀλλὰ ἡ καταστροφή τῶν τηρουμένων ἀρχείων ὑπὸ τῆς σχολικῆς ἐφορίας, ἀπὸ τοὺς βαρβάρους Τούρκους, ὁ πανδαμάτωρ χρόνος, καὶ ἡ ἔλλειψις πληροφοριοδοτῶν μᾶς ὑποχρεώνουν νὰ ἀναφέρωμεν μόνον ἐκείνους, τοὺς ὁποίους ἐνθυμούμεθα, ποὺ προσέφεραν τάς ὑπηρεσίας των κατὰ τελευταῖα ἰδίως ἔτη καὶ οἵτινες ἦσαν οἱ κάτωθι: Νικολαΐδης, Παπασμύρης, Δημήτριος Παπαδόπουλος, Παναγιώτης Παυλίδης, Ἰωάννης Σανταλίδης, Θεόδωρος Εὐκαρπίδης, Βασιλάκης, Κων)τῖνος Μαυρόπουλος, Μαυρογέλαστος, Ἰωάννης Τσαλτάρης μουσικός, Εὐθυμιάδης Γεώργιος, καὶ Στεφανίδης διδάσκαλοι Γαλλικῶν, Τεφεράκης καὶ Χουσεῖν διδάσκαλοι τῆς Τουρκικῆς γλώσσης.
Διδασκάλισσαι δὲ ἦσαν, ἡ, Ἔλλη διευθύντρια τοῦ Παρθεναγωγείου, Πελαγία, Ἀθηνᾶ, Παρασκευή, Ἑλένη, Εὐδοξία καὶ Μαρίκα διδασκάλισσαι.
Ἐκ τῶν ἀνωτέρω ἀντιλαμβάνεται κάθε καλόπιστος, πόσον προηγμένη ὑπῆρξεν ἡ Ἑλληνικὴ παιδεία εἰς ἐκεῖνα τὰ μέρη, ὅπου ὄχι μόνο δὲν ἐνδιαφέρετο καὶ δὲν ἐνίσχυε τὴν μόρφωσιν τῶν Ἑλληνοπαίδων τό ἐπίσημον Κράτος, ἀλλ' ἀπεναντίας προσεπάθει διὰ παντὸς μέσου νὰ παρεμβάλῃ ἐμπόδια καὶ προσκόμματα πρὸς τὴν κατεύθυνσιν αὐτήν.
Ὁ ἀείμνηστος Γεώργιος Βαλαβάνης, μέγας θιασώτης τῆς τοιαύτης προόδου, ἐξέδωσε κατὰ τὰ τελευταῖα ἔτη τὴν ἐφημερίδα «Ἀρητιάς», διὰ νὰ τονώσῃ ἔτι περισσότερον τὸ πνευματικὸν ἐπίπεδον, τό ὁποῖον ἔφθασε πράγματι εἰς ἐπίζηλον θέσιν. Ἡ ἐφημερὶς αὕτη ἐκυκλοφόρει ὄχι μόνον εἰς τὴν πόλιν ἀλλὰ καὶ εἰς πολλὰς κοινότητας τῆς ἐνδοχώρας. Αἱ συνεχεῖς ἐπαφαὶ τῶν ναυτιλομένων καὶ τῶν ἐμπορευομένων Ἑλλήνων μὲ τὸ ἐξωτερικὸν δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ τοὺς ἀφήσουν ἀνεπηρεάστους ἀπὸ κάθε τι πού θὰ συνέβαλεν εἰς τὴν ψυχαγωγίαν αὐτῶν, ἡ ὁποία ἤρχισε νὰ ἐκδηλώνεται κατὰ τὰ τελευταῖα ἔτη μὲ τὴν λειτουργίαν θεάτρου, μὲ ὅλας τὰς σκηνοθετικὰς ἐγκαταστάσεις, εἰς τό μεγαλοπρεπὲς οἰκοδόμημα τοῦ Ἀριστοτέλους Νεοφύτου, ὅπου ἐδίδοντο θεατρικαὶ παραστάσεις ἀπὸ διάφορα ἐπαγγελματικὰ συγκροτήματα ἐκ Κων)πόλεως καὶ ἀπὸ τὸν καλλιτεχνικὸν ὅμιλον τῆς Λέσχης οἱ «Ἀργοναῦται».
Παράλληλα ἀνηγέρθη ὑπὸ τοῦ Ἕλληνος Γεωργίου Μάκαραϊζη Κινηματογράφος, εἰς τὸν ὁποῖον ἐπεδεικνύοντο κινηματογραφικαὶ ταινίαι, προμηθευόμεναι ἐκ Κων)πόλεως καὶ ἀπὸ τὸ ἐξωτερικόν. Οὗτος κατὰ τὰ τελευταῖα ἔτη ἠσχολεῖτο καὶ μὲ τραπεζιτικὰς ἐπιχειρήσεις εἰς τὴν Νικόπολιν, ὅπου ἔχαιρε μεγάλης ἐκτιμήσεως ἀπὸ τοὺς κατοίκους αὐτῆς. Ἄλλο κέντρον ψυχαγωγήσεως ἦτο ἡ Λέσχη «Ἀργοναῦται» ὅπου ἐστεγάζετο ἐπίσης ὁ ἐκλεκτὸς ὅμιλος μαντολινάτου. Εἰς τὴν λέσχην αὐτήν φιλόμουσοι νέοι καί νεάνιδες ἐρασιτέχναι, ὡς ἐπί τὸ πλεῖστον, ἐξησκοῦντο εἰς διάφορα μουσικὰ ὄργανα καὶ ἰδίως εἰς τό βιολί, τὴν κιθάραν καὶ τὸ μαντολίνο, ἐφ' ὅσον ἡ χρῆσις τῆς ἀθανάτου λύρας ἦτο σπανία ἐν ἀντὶ θέσει μὲ τὰ ἄλλα μέρη τοῦ Πόντου.
Πολλὲς φορὲς εἰς τὰς αἰθούσας τῆς ὡς ἄνω Λέσχης ἐδίδοντο χοροεσπερίδες, οὐχὶ δὲ σπανίως οἱ ὡς ἄνω ἐρασιτέχναι ἐκαλοῦντο μαζὺ μὲ ἄλλους ἐπαγγελματίας ὀργανοπαίκτας εἰς γάμους καὶ ἑορταστικὰς ἐκδηλώσεις πρὸς ψυχαγώγησιν τῶν εἰς αὐτὰς συγκεντρωμένων.
Σημείωση: 'Εχει διατηρηθεί η σύνταξη και η ορθογραφία του αρχικού κειμένου.
Η Παιδεία στην Κερασούντα του Πόντου, του κ. Ιωάννη Παπαδόπουλου, ὁ μόνος ὅστις διεσώθη ὡς ἐκ θαύματος ἀπὸ βέβαιον θάνατον ἐκ τῶν 13 Ἑλλήνων μουσικῶν καὶ ἠξιώθη νὰ περιγράψῃ ἐν τῷ παρόντι, ὡς αὐτόπτης μάρτυς, τὰ κακουργήματα τοῦ Τοπάλ Ὀσμὰν καὶ ἱστορικά τινα γεγονότα ἀνὰ τὸν Πόντον.
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com
