Το χωρίον Δερέ Κιοϊ της επαρχίας Κολωνίας του νομού Σεβάστειας του Πόντου

δερέκιοϊ,τσέτες,τουρκικός,στρατός,κούλαλη,επεσίου,λειμωνάριον,πεντηκοστάριο,καταβασίες,αναστασιματάριον,αβδούλχαμίτ,αρχιτεκτονίδης,σαμψούντα,μαυρενάντων,δέσμενα,χόψα,τρούψη,ζερβοχώρι,νάουσας,σεβαστιανά,εδέσσης,αρμούτ,τσαϊρ,κρώμνη,κορονάντων,τοπάλοσμάν,κερασούντα,παναγία,μουροσίλ,κιοσέντάγ,γεσίλιρμάκ,συμεωνιδαίων,μαυρενάδων,γαστανιδαίων,φωτιαδαίων,γαϊτανίδης,σεβαστιανά,εδέσσης,ντερέκιοϊ,μέγαρεύμα,κολωνίαςΤο Δερέ Κιοϊ (Μέγα Ρεύμα = μεγάλο ρέμα) ήταν αμιγώς ελληνικό χωριό με σαράντα οικογένειες, υπαγόμενο στην επαρχία Κολωνίας του νομού Σεβάστειας. Είχε ένα τετρατάξιο ελληνικό σχολείο με εξήντα-εβδομήντα μαθητές στο οποίο δίδασκαν οι δάσκαλοι : Γεώργιος Φωτιάδης, Ιωάννης Μαυρίδης (ιερεύς), Παύλος Φωτιάδης και Ιορδάνης Περπερίδης (ιεροψάλτης).
Το χωριό είχε έναν ναό στην χάρη του Αγίου Μεγαλομάρτυρος Δημητρίου και τέσσερα παρεκκλήσια : της Αγίας Βαρβάρας, του Αγίου Νικολάου, της Παναγίας και του Αγίου Δημητρίου, στα οποία λειτουργούσαν οι ιερείς : παπα Γιάννης Παπαδόπουλος, παπα Γιάννης Μαυρίδης, παπα Αβραάμ και παπα Κωνσταντίνος. Ο τελευταίος επέζησε της καταστροφής και ήρθε στην Ελλάδα.
Οι επιφανείς και προύχοντες του χωριού ήταν οι : Ηλίας Παπαδόπουλος (αρχιτέκτων), ο Γρηγόριος Γαϊτανίδης (αγρότης), ο Ευθύμιος Γαϊτανίδης (εργολάβος) και ο Βασίλειος Χριστοφορίδης (εργολάβος). Την μεγαλύτερη μόρφωση την διέθετε ο Ηλίας Παπαδόπουλος. Λυράρης του χωριού ήταν ο Γεώργιος Γαϊτανίδης. 

Οι μεγαλύτερες οικογένειες (σόϊα) του Δερέ Κιοϊ ήταν : των Συμεωνιδαίων, των Μαυρενάδων, των Γαστανιδαίων και των Φωτιαδαίων.
Οι κύριες ασχολίες των κατοίκων του χωριού ήταν η γεωργία και η κτηνοτροφία. Καλλιεργούσαν μεγάλες εκτάσεις γης με τα τεχνικά μέσα της εποχής (ξύλινα αλέτρια και τουκάνια που τα έσερναν τα βόδια). Τα ζώα που εξέτρεφαν ήταν, αγελάδες, γιδοπρόβατα και μοσχάρια. Οι βοσκές που διέθετε το χωριό ήταν συνολικής έκτασης 2.000 στρεμμάτων περίπου οι οποίες βρίσκονταν στις τοποθεσίες Κράσνα και Αγία Βαρβάρα. Στην Αγία Βαρβάρα βρισκόταν και το ομώνυμο δάσος του χωριού.
Απ’ το χωριό περνούσε ο Ίρις ποταμός που στα τούρκικα λέγεται Γεσίλ Ιρμάκ, κοντά στον οποίο υπήρχε μια βρύση από την οποία υδρεύονταν οι κάτοικοι του χωριού. Το πανύψηλο βουνό του χωριού, ύψους 3577 μέτρων, ονομαζόταν Κιοσέ Ντάγ.
Πολλοί απ’ τους κατοίκους του χωριού συνήθιζαν να ξενιτεύονται στην Ρωσία, την Κωνσταντινούπολη, την Σαμψούντα, την Άγκυρα και την Σεβάστεια, προκειμένου να βρουν μια καλύτερη ποιότητα ζωής.
Τα κοντινότερα χωριά προς το Δερέ Κιοϊ ήταν : Το Αρμούτ Τσαϊρ, το Κουλαλή, η Παναγία και το Μουροσίλ.
Εγώ (συνεχίζει ο κ. Παναγιώτης Φωτιάδης), έφυγα απ’ το χωριό πριν τον πόλεμο και συγκεκριμένα στις 3 Ιουνίου 1914. Αρχικά πήγα στην Κερασούντα κι από κει με πλοίο στις 6 Αυγούστου 1914 έφτασα στον Πειραιά.
δερέκιοϊ,τσέτες,τουρκικός,στρατός,κούλαλη,επεσίου,λειμωνάριον,πεντηκοστάριο,καταβασίες,αναστασιματάριον,αβδούλχαμίτ,αρχιτεκτονίδης,σαμψούντα,μαυρενάντων,δέσμενα,χόψα,τρούψη,ζερβοχώρι,νάουσας,σεβαστιανά,εδέσσης,αρμούτ,τσαϊρ,κρώμνη,κορονάντων,τοπάλοσμάν,κερασούντα,παναγία,μουροσίλ,κιοσέντάγ,γεσίλιρμάκ,συμεωνιδαίων,μαυρενάδων,γαστανιδαίων,φωτιαδαίων,γαϊτανίδης,σεβαστιανά,εδέσσης,ντερέκιοϊ,μέγαρεύμα,κολωνίαςΤα γεγονότα και τα δεινοπαθήματα του χωριού μας, τα έμαθα απ’ την μητέρα μου η οποία ήρθε στην Ελλάδα το 1924. Από κείνην πληροφορήθηκα ότι οι τούρκοι τσέτες του τοπάλ οσμάν σκότωσαν πολλούς συγχωριανούς μας, μεταξύ των οποίων ήταν ο πατέρα μου, ο παπάς, αλλά και πολλοί προύχοντες. Πολλοί πέθαναν στην εξορία που τους έστειλαν οι τούρκοι δια της βίας, ενώ ο αδερφός μου ο Γιάννης πέθανε κατά την διάρκεια της ανταλλαγής ερχόμενος προς την Ελλάδα.
Εγώ ενόσω ήμουν στην πατρίδα, είχα διδαχτεί την βυζαντινή μουσική από τον Ιορδάνη Περπερίδη απ’ το Αρμούτσαϊρι κι όταν ήρθα στην Ελλάδα άρχισα να ψάλλω στο χωριό, μέχρι τα τελευταία χρόνια.
Ερχόμενοι στην Ελλάδα, μας είχαν εγκαταστήσει στο χωριό Σεβαστιανά Εδέσσης όπου μένουμε μόνιμα ως σήμερα. Απ’ την πατρίδα δεν καταφέραμε ως οικογένεια να φέρουμε πολλά πράγματα πέρα από ένα χαλί, λίγες φωτογραφίες και μερικά βιβλία βυζαντινής μουσικής.
Γεννήθηκα το 1886 στο Δερέ Κιοϊ (Ντερέ Κιοϊ) και είμαι ο τρισέγγονος του Χατζή Φώτη απ’ την Κρώμνη ή Κορονάντων. Οι γονείς μου ήταν ο Γιώργος και η Άννα το γένος Χριστοφορίδου η οποία καταγόταν απ’ το διπλανό χωριό Αρμούτ Τσαϊρ. Είμασταν επτά αδέρφια. Τέσσερα κορίτσια : η Ευθυμία, η Κασσιανή, η Παρασκευή και η Μαρία η οποία ζεί στο Ζερβοχώρι Ναούσης και τρία αγόρια : ο Φώτης ο οποίος πέθανε το 1970 στα Σεβαστιανά Εδέσσης, ο Γιάννης ο οποίος πέθανε από πνευμονία το 1924 με την ανταλλαγή επιστρέφοντας στην Ελλάδα, και εγώ.
Τελείωσα το αστικό σχολείο του χωριού και την επόμενη χρονιά μαζί με ακόμη 3-4 παιδιά του χωριού αρχίσαμε μαθήματα βυζαντινής μουσικής από το Αναστασιματάριο με δάσκαλο τον ιεροψάλτη Ιορδάνη Περπερίδη απ’ το Αρμούτ Τσαϊρ, ο οποίος εκείνη την χρονιά ήταν και δάσκαλος του χωριού μας.
Ο Ιορδάνης Περπερίδης είχε δάσκαλο του στην βυζαντινή μουσική, τον πολύ γνωστό σε όλο τον Πόντο Τριαντάφυλλο Γεωργιάδη. Λένε μάλιστα ότι επι δύο χρόνια στην Κωνσταντινούπολη ήταν ο δεύτερος στην επίδοση μεταξύ όλων των μαθητών.
Την επόμενη χρονιά, εγώ και ο αδερφός μου ο Φώτης, ακολουθήσαμε τον δάσκαλο μας Ιορδάνη Περπερίδη στο Αρμούτ Τσαϊρ όπου διαμένοντας σε συγγενείς της μητέρας μας, συνεχίσαμε ο μεν Φώτης το σχολείο ενώ εγώ τα μαθήματα της Βυζαντινής μουσικής.
Το 1900, σε ηλικία 14 ετών, τελειώνοντας τα μαθήματά μου, επέστρεψα στο Δερέ Κιοϊ και μαζί με άλλα παιδιά βοηθούσαμε στο αριστερό ψαλτήρι της εκκλησίας μας. Την επόμενη χρονιά παντρεύτηκα την Συμέλα Γαϊτανίδου, ο πατέρας της οποίας με ακολουθούσε οπουδήποτε πήγαινα για να ψάλλω.
Το 1914, στις 3 Ιουνίου, εγώ με την γυναίκα μου ξεσηκωθήκαμε να φύγουμε για την Ελλάδα και στις 6 Αυγούστου φτάσαμε στον Πειραιά. Στην διάρκεια εκείνου του ταξιδιού, αποκτήσαμε το πρώτο μας παιδί, την Σοφία. Απ’ το 1916 ως το 1919 υπηρέτησα στον Ελληνικό στρατό, ενώ συγκαιρινά ο αδερφός μου υπηρετούσε στον εχθρικό τουρκικό στρατό.
Το 1916 η γυναίκα μου πέθανε και το 1920 παντρεύτηκα την δεύτερη μου γυναίκα την Πολυξένη Ιωσηφίδου. Το 1924 ήρθαν στην Ελλάδα οι υπόλοιποι συγγενείς μου και εγκαταστάθηκαν στα Σεβαστιανά Εδέσσης. Στο ίδιο χωριό εγκαταστάθηκαν και οι φίλοι μου ψάλτες Ιωάννης Ανδρεάδης και Σάββας Γρηγοριάδης που κατάγονταν απ’ την Κούλαλη Επεσίου. Από την εποχή εκείνη ήμουν δεξιός ψάλτης στην εκκλησία των Σεβαστιανών εργαζόμενος συγχρόνως σαν αγρότης μέχρι την σύνταξη του. Σήμερα, σε ηλικία 97 ετών, ζω στο ίδιο χωριό ενώ απέκτησα άλλα τρία παιδιά και πολλά εγγόνια και δισέγγονα.
Ο αείμνηστος Δημήτριος Φωτιάδης ο οποίος πέθανε σε ηλικία 80 ετών στο Ζερβοχώρι Νάουσας, αναφερόμενος στο Δερέ Κιοϊ έλεγε ότι το χωριό αυτό κατοικήθηκε για πρώτη φορά το 1792 από τρείς οικογένειες μεταναστών που είχαν έρθει απ’ το χωριό Τρούψη (Τρούπζη) της Νικόπολης. Αργότερα, τους είχαν ακολουθήσει κι άλλοι απ’ τα χωριά : Μαυρενάντων, Δέσμενα και Χόψα, οπότε αυξήθηκε ο αριθμός των οικογενειών.
Το Δερέ Κιοϊ φημιζόταν για τους καλούς εργολάβους οικοδομών, γεφυρών και δρόμων αλλά και τους αρχιτέκτονες που είχε αναδείξει.
Ο κ. Παναγιώτης Φωτιάδης παρακάτω περιγράφει τα εκκλησιαστικά βιβλία και τα υπόλοιπα βιβλία βυζαντινής μουσικής που είχε φέρει μαζί του απ’ την πατρίδα :
1. Ωρολόγιο το Μέγα που το είχε αγοράσει το 1911 απ’ το βιβλιοπωλείο του Αρχιτεκτονίδη στην Σαμψούντα
2. Πανδέκτη (έκδοση του 1850)
3. Έναν τόμο που περιέχει : α) Ιερατικό εγκόλπιο β) Μουσικό απάνθισμα στο οποίο περιέχονται και οι Ωδές προς τον σουλτάνο Αβδούλ Χαμίτ γ) Ακολουθία του Αγίου ιερομάρτυρος Σεραφείμ.
4. Αναστασιματάριον Νέον αργόν και σύντομον
5. Βιβλίο Βυζαντινής μουσικής με μαθήματα κυρίως του Πρωτοψάλτη Ιορδάνη Περπερίδη γραμμένο στην τουρκία από τον ιεροψάλτη Σάββα Γρηγοριάδη απ’ την Κούλαλη του Επεσίου.
6. Μαθήματα από τις Καταβασίες της Μεγάλης Εβδομάδας και το Πεντηκοστάριο
7. Ανωτέρα Επεσκίασις επι τω Άθω – Λειμωνάριον το Παλαιόν
8. Πανδέκτης, εσπερινός (έκδοσις 1850). Αγοράστηκε άδετος από την Σαμψούντα και βιβλιοδέθηκε από τον αείμνηστο ιεροψάλτη Ιωάννη Ανδρεάδη, απ΄την Κούλαλη Επεσίου
9. Ένα τουρκικό βιβλίο με ελληνικά γράμματα που περιέχει την ιστορία του Αλεξίου, που γύρισε στο μέρος όπου γεννήθηκε μετά από 38 χρόνια μοναχισμού.

Τρία στιγμιότυπα από την πατρίδα :
1. Ο Φώτης Φωτιάδης το είχε σκάσει πολλές φορές από τον τουρκικό στρατό. Κάποτε όμως, μετά από μια απόδραση, τον συνέλαβαν οι τούρκοι, τον έδειραν, τον λήστεψαν και τον άφησαν ολόγυμνο σε ένα ερημικό μέρος. Ο Φώτης, ψάχνοντας για πολύ ώρα σε εκείνη την περιοχή, κατάφερε να βρεί ένα τσουβάλι που το χρησιμοποίησε σαν ρούχο για να κρύψει την γύμνια του. Μετά από περιπέτεια πολλών ημερών έφτασε τελικά στο χωριό του, κατάκοπος και νηστικός, ελπίζοντας να βρεί κάποιον συγγενή του για να τον βοηθήσει. Έκπληκτος, μπαίνοντας στο χωριό του, στο Δερέ Κιοϊ, διαπίστωσε ότι ήταν καταστραμμένο κι ότι είχαν μείνει πλέον πολλοί λίγοι κάτοικοι. Ένας, τον αναγνώρισε και τον περιποιήθηκε όσο μπορούσε. Έτσι έμαθε για τον πατέρα του που τον σκότωσαν οι τούρκοι τσέτες, για την μάνα και τον μικρό του αδερφό που τους είχαν στείλει εξορία, για τον αδερφό του τον Παναγιώτη που βρισκόταν στην Ελλάδα και τις τρείς αδερφέ του που κυνηγημένες απ’ τους τούρκους είχαν καταφύγει σε άγνωστα μέρη. Η μόνη που είχε απομείνει ήταν η τέταρτη αδερφή του, η οποία όταν πληροφορήθηκε ότι ο ζει ο αδερφός της ο Φώτης, έτρεξε και τον συνάντησε κατασυγκινημένη.
2. Το 1972 πήγα στην Τουρκία και πέρασα απ’ το χωριό μας. Έμεινα στο σπίτι του θείου μου του Νικόλα γιατί το δικό μας το είχαν κάνει αχυρώνα. Το σπίτι εκείνο το κατείχε κάποιος τούρκος ονόματι Πετίρ Καγιά που είχε έρθει απ’ την Σερβία με την ανταλλαγή των πληθυσμών. Κάποια στιγμή επάνω στην κουβέρτα που καθόμασταν, με ρωτά ο τούρκος : Αν έειχ̌’ κρυμμένα παράδας, έβγαλ’τα, μη φυγάσαι ! Κι εγώ του απάντησα : Εσύ ατόσα χρόνια̤ αδά ντο εκέρδισες για να εκέρδιζα κι ε΄γω όταν έμ’νε σ’ ατά τα ξερά τα μέρη ;
3. Στο Αρμούτ Τσαϊρ στο σπίτι του ιεροψάλτη Ιορδάνη Περπερίδη, η τουρκάλα οικοδέσποινα επίμενε να πλύνει όλα τα ρούχα του, λέγοντας : Αμαρτία έν’ ! να πας ΄ς σην Ελλάδαν λερωμένος.

Πηγή : Ποντιακή Ηχώ Τεύχος 12ον, Αθήνα 1983. Παναγιώτης Φωτιάδης, Σεβαστιανά Εδέσσης. Ο κ. Παναγιώτης Φωτιάδης γεννήθηκε στο Δερέ Κιοϊ το 1886.

 

Add comment


Security code
Refresh

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ