Το Χορτοκόπι της Ματσούκας του Πόντου

Χορτοκόπι,Χασνέηχα,Χασνέα,Παλαιχώρ’ Λορκά, Χαβρέα, Μουτουλού, Χασνέα, Τροχάντων, Φλαρετάντων,Μαρνάντων,Καθιστάντων,Πιτάρ, Καρένια,Τσάλ,Αεβγίος,Μεσοχάλδιον,Κουλάτ,Κρεπεγάδ’,Αεσέρ,Άλας,Ζύγανα,Σπήλα,ΚαρακαπάνΟ κ. Αντώνιος Παπαδόπουλος, δημοδιδάσκαλος Χορτοκοπίου, ο άλλοτε προϊστάμενος του Γραφείου της Επιτροπής Προσφύγων Τραπεζούντος συνέγραψε μια περισπούδαστη Ιστορική Μελέτη για την ιδιαίτερη του πατρίδα το Χορτοκόπ’ της περιφέρειας Ματσούκας.
Η μελέτη αυτή είναι εμπεριστατωμένη και λεπτομερής και αποτελεί σοβαρή συμβολή στην ιστορία του τόπου εκείνου. Τα σημαντικότερα σημεία αυτής της μελέτης δημοσιεύονται παρακάτω :
Η Κωμόπολις Τζεβιζλίκ (Δικαιόσημον) βρίσκεται στο νότιο μέρος της Τραπεζούντας σε απόσταση 25 χιλιομέτρων επι της αμαξωτής οδού Τραπεζούντας – Ερζερούμ στη συμβολή των ποταμών Πυξίτη (Μεϊράμ Ανέ ή Παναγίας) και του Πρυτάνεως ( Μάτσκα Τερεσί ) σύμφωνα με τον αρχιμανδρίτη Πανάρετο Τοπαλίδη, συγγραφέα της Ιεράς Μονής Βαζελώνα.

Χορτοκόπι,Χασνέηχα,Χασνέα,Παλαιχώρ’ Λορκά, Χαβρέα, Μουτουλού, Χασνέα, Τροχάντων, Φλαρετάντων,Μαρνάντων,Καθιστάντων,Πιτάρ, Καρένια,Τσάλ,Αεβγίος,Μεσοχάλδιον,Κουλάτ,Κρεπεγάδ’,Αεσέρ,Άλας,Ζύγανα,Σπήλα,ΚαρακαπάνΣτην κορυφή του σχηματιζόμενου απ’ τα ποτάμια τριγώνου και μάλιστα στην δυτική πλευρά βρίσκεται το χωριό Χορτοκόπιον που έχει σαν διακριτικό του σημείο έναν φυσικό κυλινδρικό βράχο ύψους 15 μέτρων που παλιότερα χρησίμευε σαν παρατηρητήριο. Ο βράχος αυτός ήταν ορατός από μακριά, ακόμα κι απ την θάλασσα. Δίπλα σ’ αυτόν και δυτικότερα βρίσκεται η Χασνέηχα όπου ύδρευε η Ρωμαϊκή λεγεώνα και όχι όπως αναφέρει ο Σεβασμιότατος μητροπολίτης Τραπεζούντος Χρύσανθος ότι βρισκόταν κοντά στο Καρά-Καπάν (Ποντιακές πύλες). Πράγματι στο μέρος εκείνο σώζονταν ερείπια αρχαίων κτιρίων, ίσως στρατώνων αλλά όχι η Χασνέηχα. Εξακολουθεί η τοποθεσία εκείνη δίπλα στον βράχο να ονομάζεται Χασνέα, αποτελούσα ενορία του Χορτοκοπίου με 25 σπίτια όλα χριστιανικά, με ναό των Ασωμάτων και του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου κάτω απ την ίδια στέγη, με βυζαντινές εικονογραφίες.
Το αρχαιότερο χωριό βρισκόταν στα νοτιοδυτικά του τριγώνου των ποταμών και επι της Εαρινής οδού (που αλλιώς λεγόταν Βασιλική). Η νέα οδός Τραπεζούντας – Ερζερούμ δεν υπήρχε πριν από 60 χρόνια, κι όλες οι μεταφορές και το εμπόριο διενεργούντο δια της Βασιλικής οδού όπου κατά διαστήματα υπήρχαν πηγές (βρύσες) και πανδοχεία (χάνια) και υπόστεγα για τα ζώα και τα εμπορεύματα και απείχε απ το Δικαιόσημον περίπου ¾ της ώρας. Η θέση του χωριού φαίνεται ακόμα καθώς σώζονται τα ερείπια εκκλησιών, σπιτιών και υδραγωγείων και εξακολουθεί να ονομάζεται “Παλαισπίτια” (απάκια). Σε απόσταση 10 λεπτών και σε τοποθεσία ωραίας πεδιάδας βρισκόταν το παλάτι ή μάλλον η θερινή κατοικία των Βασιλέων οπότε εξ αυτής, η τοποθεσία ονομάστηκε “Πλατάκια” (Παλατάκια).
Το χωριό αυτό εκατοικείτω μέχρι το 1650 την εποχή της βασιλείας του σουλτάνου Σελήμ, οπότε λόγω των πολέμων μεταξύ Σελήμ και Περσών και λόγω των διαρπαγών των διερχόμενων από κει στρατευμάτων, οι έλληνες κάτοικοι αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν το χωριό και να εγκατασταθούν σε πιο απόκρυφα μέρη μέσα στα δάση σε τοποθεσίες μακριά απ τη δημόσια οδό. Από αυτήν την αιτία σχηματίστηκαν οι συνοικισμοί : Παλαιχώρ’ Λορκά, Χαβρέα, Μουτουλού, Χασνέα, Τροχάντων, Φλαρετάντων, Μαρνάντων και Καθιστάντων.
Η κυβέρνηση / διοίκηση των συνοικισμών αυτών μέχρι το 1858 γινόταν απ την μία και αυτή γεροντία, και ως τελευταίος Δημογέρων (μουχτάρης) αναφέρεται ο Καρτεράς. Μετά από διαχωρισμό, αποτέλεσαν τρείς Κοινότητες. 1ον το Άνω Χορτοκόπι (Χορτοκόπι-πάλια), 2ον Μέσον Χορτοκόπι (Χορτοκόπι Βεσέτ) ή Αγία… και 3ον το Κάτω Χορτοκόπι (Χορτοκόπι Ζίρ).
Το Χορτοκόπι είναι το αρχαιότερο χωριό όπως προκύπτει απ τα υπάρχοντα Ρωμαϊκά κτίρια αλλά και από τοποθεσίες ακόμα, όπως : Χασνέηχα, Πιτάρ, Καρένια, Τσάλ, αλλά και από πολλά χρυσόβουλα κρισιμιγράφων των αυτοκρατόρων της Τραπεζούντας και του Δουκών Ματσουκάων.
άγιος,ευγένιος,πολιούχος,τραπεζούντας,πόντου,μεγαλομάρτυςΣτη θέση Τρίλιθος έγινε - κατά τον Σάββα Ιωαννίδη – η κρίσιμη μάχη μεταξύ των Ματσουκάων και του Μελίκ, υιού και διαδόχου του Σελτσούκου Σουλτάνου του Ικονίου όταν αυτός ως ηγούμενος μεγάλου στρατού, πολιόρκησε την Τραπεζούντα και ηττήθηκε με τη βοήθεια και θεία επέμβαση του Αγίου Ευγενίου Τραπεζούντος, οπότε κατέφυγε στο Χορτοκόπι για ανασύνταξη του υπο διάλυση στρατού τους αλλά και για ανάπαυση.
Οι Ματσουκάτες όμως που παραφύλαγαν και μετά από διαταγή του αυτοκράτορος Τραπεζούντος επιτέθηκαν εναντίον του και πέρασαν όλο του το στράτευμα “εκ στόματος μαχαίρας” τον δε Μελίκ τον συνέλαβαν μέσα στο δάσος κοντά στην πηγή που μέχρι σήμερα ονομάζεται Αεβγίος (δηλαδή Άγιος Ευγένιος) καθώς παραπλεύρως της πηγής κτίστηκε ναός του Αγίου Ευγενίου του οποίου τα ερείπια σώζονταν μέχρι τις ημέρες μας. Στη θέση που έγινε η επίθεση, σώζεται το μνήμα του φονευθέντος Έλληνα αρχηγού και ονομάζεται “Του Τρανού το ταφίν”. Αναφέρει ο συγγραφέας : «Το μνήμα αυτό το έσκαψε από περιέργεια ο παππούς (εκ μητρός μου) ονόματι Χαράλαμπος Απαζίδης, και βρήκε μια χάλκινη πανοπλία, ένα δόρυ, ένα ξίφος, λίγα χάλκινα νομίσματα, δύο χρυσά κι ένα αργυρό, μια στάμνα γεμάτη νήματα κάνναβης κι έναν σταυρό. Τα δύο τελευταία τα είχα δει κι εγω ο ίδιος με τα μάτια μου. Ενώ τα άλλα τα είχε πουλήσει στην Τραπεζούντα σε έναν αρχαιοπώλη ονόματι Καρβάνογλη έναντι ολίγων χρημάτων».
Εκτός απ το παραπάνω μνήμα υπήρχαν και άλλα “ταφία” σε άλλη τοποθεσία που ονομαζόταν μέχρι σήμερα “Τα Ταφία”.
Λίγο πιο βόρεια απ’ τον Τρίλιθο βρίσκεται ο κυλινδρικός βράχος σε ψηλή τοποθεσία δίκην σκοπού όλης της χώρας των Ματσουκάων. Ο βράχος αυτός σήμερα λέγεται Κάστρον και χρησίμευε σαν σηματοδότης μεταξύ Τραπεζούντας και Μεσοχαλδίου κι από κει προς Κιαούρ-Ντάγ μέχρι τα σύνορα της Περσίας. Απ’ το Κιαούρ-Ντάγ Μεσοχάλδιου δινόταν σήμα δια πυράς (φωτιάς) προς το φυλάκιο Άλας, κι από κεί στο Κάστρον κι από κει κατευθείαν στην Τραπεζούντα. Τα τρία αυτά φυλάκια κάλυπταν απόσταση 4-5 ημερών δρόμο μόνο μέσα σε μια ώρα με την εκπομπή του σήματος της φωτιάς.
Χορτοκόπι,Χασνέηχα,Χασνέα,Παλαιχώρ’ Λορκά, Χαβρέα, Μουτουλού, Χασνέα, Τροχάντων, Φλαρετάντων,Μαρνάντων,Καθιστάντων,Πιτάρ, Καρένια,Τσάλ,Αεβγίος,Μεσοχάλδιον,Κουλάτ,Κρεπεγάδ’,Αεσέρ,Άλας,Ζύγανα,Σπήλα,ΚαρακαπάνΗ θέα από εκείνο το ύψος ήταν μεγαλοπρεπής. Στα βόρεια φαινόταν η κοιλάδα του ποταμού Πυξίτη (Δεγερμέντερε) μέχρι την Τραπεζούντα και τη θάλασσα, αλλά και όλα τα χωριά με τις φυσικές τους ομορφιές. Στα νότια φαινόταν η κοιλάδα Νικαχόλα – Λαχαρανής μέχρι του Καστελλά όπου κατά τον Μητροπολίτη Τραπεζούντος βρίσκονταν τα θερινά ανάκτορα των Αυτοκρατόρων της Τραπεζούντας μέσα σε απόκρημνες και δυσπρόσιτες χαράδρες και όρη, μέσα σε άγρια φύση που δεν είχε καμία θέα ούτε εκτεταμένο ορίζοντα και βρισκόταν επίσης μακριά από την συγκοινωνία (κύριες οδικές αρτηρίες). Επίσης φαίνονται τα αιωνίως χιονισμένα όρη του Κουλάτ – Κρεπεγάδ’ – Αεσέρ – Άλας – Ζύγανα – Σπήλα και Καρακαπάν που κάλυπτε μια οκτάωρη απόσταση. Στα νοτιοδυτικά βρίσκονταν τα χωριά της Ματσούκας όπου παραγόταν το μαινόμενο μέλι και υπήρχαν τα κρύα και γάργαρα νερά.
Ακόμα νοτιοδυτικότερα φαινόταν η κοιλάδα της Μονής Βαζελώνος η οποία ήταν κτισμένη στη βόρεια πλευρά του όρους Μήλι δίνοντας την εικόνα ότι αποτελεί άστρο φωτεινό μέσα σε σκοτεινό φόντο.
Στα δυτικά φαίνεται η κοιλάδα της Κουσεράς σε βάθος πολλών χιλιομέτρων μέσα σε καταπράσινα δάση ελάτης και τους καπνούς που παράγονται απ τα καμίνια των ανθρακωρύχων. Φαίνονται επίσης τα παρχάρια του Δισάρ στο μεγάλο οροπέδιο των Πλατάνων (Ακτσά Απάτ ή Ακτέ απάτ) με όλες τις φυσικές ομορφιές σε δάση και τοπία.
Δυτικά του βράχου και ακριβώς στους πρόποδες του λόφου στον οποίο βρίσκεται, εκτείνεται μια πεδιάδα περίπου 10 χιλιομέτρων η οποία στα ελληνικά λεγόταν “Αγία” ενώ στα τουρκικά “Τραπεζάν οβασή” (πεδιάδα Τραπεζούντος) και άνηκε ολόκληρη στην κοινότητα Μέσου και Κάτω Χορτοκοπίου.
Στο βόρειο άκρο της πεδιάδας πάνω σε λόφο βρίσκονταν τα ερείπια αρχαίου κτιρίου με κλειστούς περιβόλους σαν ανδήρες (ταράτσες) και λίγο πιο έξω απ’ το κεντρικό κτίριο υπήρχε άλλο κτίριο σαν λουτρό στο οποίο κατέληγαν τρία υδραγωγεία, ένα απ’ την πηγή του Αγίου Φωκά, το δεύτερο απ’ την πηγή της Αγίας και το τελευταίο απ την πηγή Ιγδίν Πεγάδ ή Χατούνας που ήταν ήταν ήδη μισοκατεστραμμένο. Όλο το κτίριο είχε τετράγωνο σχήμα διαχωρισμένο σε διαμερίσματα, ενώ σε ένα διαμέρισμα υπήρχε ίχνος αιθάλης (μανέας/καπνιάς) οπότε θεωρείτο ότι μάλλον ήταν το μαγειρείο, ενώ τα άλλα διαμερίσματα θα ήταν τα υπνοδωμάτια και οι αίθουσες υποδοχής και δεξιώσεων.
Λίγο πιο βορειοδυτικά της Βασιλικής οδού βρισκόταν άλλο μικρό κτίριο ίσως το πιο άμεσο φυλάκιο της βασιλικής φρουράς το οποίο περιβαλλόταν κυκλικά από ισχυρό τείχος, ήδη όμως κατεστραμμένο στην εποχή μας. Συνολικά το εμβαδόν του ήταν 4.500 τ.μ. και καλλιεργείτο σαν αγρός απ’ τον Κιοσέ-ογλού Μολλά Αλή. Αυτός ο Κιοσέ-ογλού καθώς καθάρισε και έσκαβε το έδαφος απ’ τις πέτρες μέσα σε μια απ’ τις αίθουσες βρήκε μια χάλκινη κολυμβήθρα την οποίο σαν ιερό είδος (βακούφ) τη δώρησε στον ιερό ναό του Αγίου Ιωάννου. Το σκεύος αυτό ως το 1922 φυλασσόταν στην εκκλησία και χρησίμευε σαν σκευοφυλάκιο του ναού. Κατά τα δύσκολα χρόνια της επέλασης των νεοτούρκων, ο τότε εφημέριος Παπαγεώργιος Παπαδόπουλος το τεμάχισε μαζί με άλλα χάλκινα σκεύη της εκκλησίας και τα πούλησε προκειμένου να μην έρθουν στην κυριότητα των τούρκων, ούτε να βεβηλωθούν απ’ αυτούς. Η κολυμβήθρα εκείνη έφερε την επιγραφή : “Δαβίδ εν Χω, πιστός βασιλεύς τη Θεοτόκω” ενώ την χρονολογία της την θυμόταν πλέον ο συγγραφέας κ Αντώνιος Παπαδόπουλος ο οποίος εικάζει πως το κτίριο εκείνο από τελούσε ή χρησίμευε ως θερινή διαμονή της Βασιλικής οικογένειας κι ίσως εκεί να γεννήθηκε κάποιο μέλος της οικογένειας και να μεταφέρθηκε η κολυμβήθρα απ’ την Τραπεζούντα, για αν βαπτιστεί το νεογέννητο μέλος. Ίσως επίσης, λόγω του πολέμου και της εσπευσμένης καθόδου της Βασιλικής οικογένειας στην πόλη να εγκαταλείφθηκε εκεί η κολυμβήθρα μαζί με άλλα ιερά και μη σκεύη.

Πηγή : Ποντιακή Εστία – Τεύχος 11ον

 

Add comment


Security code
Refresh

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ