Γεωγραφικόν και Ιστορικόν Λεξικόν Επαρχίας Χαλδίας (51) - Κ̆ο̤σέδες (Κοσέδες), Κοτύλα̤ (Κοτύλια) ή Παχτσά, Κουλάτ Δάγ (Κουλάτ Ντάγ)
Τα Κ̆ο̤σέδες. Χωρίον άλλοτε ελληνικόν και μετά την εισβολή των Ρώσων του 1829 μεταναστευσάντων των κατοίκων εις Ρωσία συνοικίστηκε από τούρκους των πέριξ χωρίων. Βρίσκεται σε απόσταση μίας ώρας από το ομώνυμο όρος εξ’ ου πηγάζει από τα βράχια ο Λύκος ποταμός και έχει 25 οικογένειες.
Ανήκει στην περιφέρεια Κελκέτ (Κελκίτ) και βρίσκεται επί της αμαξιτής οδού Αργυρουπόλεως - Ερζιγκιάν. Γεωγραφικό και Ιστορικό Λεξικό Χαλδίας Πόντου: Κοσέδες, Κοτύλια ή Παχτσά και Κουλάτ Ντάγ
Τα Κοτύλα̤ ή Παχτσά, σήμερον τουρκικό χωρίον, με δυο ενορίες και 50 οικογένειες εις το ποτάμι της Άτρας ή Καραμουσταφά με ωραίους και λαμπρούς κήπους. Απέχει από την Αργυρούπολη δυόμιση ώρες περίπου και έχει ερείπια βυζαντινού φρουρίου. Διαβάστε περισσότερα για τα Κοτύλια σε παλιότερη ανάρτησή μου: Κοτύλια (Κοτύλα̤) έναν Κιμισ̌χαναλίδικον χωρίον
Το Κουλάτ Δάγ, όρος ύψους 2800 μέτρων. Ο Θήχης του Ξενοφώντος με την οροσειρά του Καρακαπάν αδιάβατον τον χειμώνα, το έαρ ενταύθα διήρχοντο εκ Περσίας μέσω Ερζερούμ καραβάνια. Περί της ακριβούς τοποθεσίες του όρους τούτου ουδείς θετικώς γνωρίζει τι και ορθώς παρατηρεί ο Κωνσταντίνος Παπαμιχαλόπουλος στο έργο του «Περιήγηση» σελ.127, όπου αναφέρει: «Πλείσται υπάρχουσιν, αμφιβολίες και αμφισβητήσεις, πλείστα δε εγράφησαν και ελέχθησαν και γράφονται έτι και νυν». Ο Ξενοφώντας ονομάζει το όρος Θήχης και θέτει αυτό στη χώρα τον Σκυθηνών. Διόδωρος ο περιηγητής και περίφημος γεωγράφος γράψας 350 έτη μετά τον Ξενοφώντα ονομάζει το όρος εκείνον Χήνιον. Ο δεινός Γερμανός γεωγράφος Κήπερ θέτει αυτό όπου το νυν τουρκιστί καλούμενον Κουλάτ δάγ, στα όρια Χαλδίας και Ροδοπόλεως. Ο Κώχ αλλαχού καλεί αυτό Κασκάρ Τάγ. Ο Μηνάς Χαμουδόπουλος γράψας αξιόλογον γεωγραφίαν των μερών εκείνων καλεί το περί ου ο λόγος όρος, Δζεμίλ (Τζεμίλ) Δάδ με ύψος 2800 μέτρα, ενούμενο μετά του Κουλάτ δάγ. Ο Σάββας Ιωαννίδης στην Ιστορία και Στατιστική Τραπεζούντος σελ. 13 θέτει αυτό εις μεγάλη απόσταση εντεύθεν εις το υπεράνω του Βατούμ όρος το λεγόμενον Κατιρλί Δάγ. Πολλοί των λογίων της Τραπεζούντας, όπως ο αείμνηστος Αριστείδης Ιεροκλής, οι ιατροί Ανδρ. Μεταξάς, Μιλτιάδης Παπαδόπουλος και Αλκιβιάδης Σουμελίδης πίστευαν ότι βρισκόταν στη νοτιοδυτική διεύθυνση της Τραπεζούντας χωρίς να υποδείξουν θετικώς και την τοποθεσία αυτή ως κατά το 1909 είχαμε συζητήσει επί του θέματος τούτου στην Τραπεζούντα. Οι ιατροί Μεταξάς και Παπαδόπουλος που αποτέλεσαν την συνοδεία του Παπαμιχαλόπουλου εις το εσωτερικό της Τραπεζούντας υπεστήριζαν την άποψή τους. Ο τελευταίος όμως αργότερα με επιστολή του από την Τραπεζούντα προς τον εν Αθήναις επανακάμψαντα Παπαμιχαλόπουλο εδήλωσε ότι σε απόσταση 15 ή 17 ωρών από την Τραπεζούντα υπήρχε το παρχάρι Χοτζά Μεζαρή ήτοι Μνημείον του Διδασκάλου, όπερ οι ημέτεροι Θήτιν αποκαλούσι και ότι από του μέρους τούτου φαίνεται η θάλασσα και ότι επ’ αυτού υπάρχει χειρόκτιστο παμπάλαιον μνημείο εν είδη βωμού και ότι τούτο είναι ο Θήχης του Ξενοφώντος. Ο Φίλιππος Π” Α. Χειμωνίδης θέτει αυτό εις την περιφέρεια Σάντας εις τη θέση Αεζιγιαρέτ, την υψηλότερη και χιονοσκεπή κορυφή των ορέων της Σάντας όπερ αλλιώς λέγεται και το Ραχ̆ίν με τα δύο οφρύδα̤, καθότι πάντοτε φαίνονται χιόνια που μοιάζουν με δύο ανθρώπινα φρύδια και όπου υπάρχει αρχαίος βωμός λεγόμενος τουρκιστί ζιγιαρέτ δηλαδή τόπος προσκυνήματος. Οι λόγιοι πατέρες της Μονής Σουμελά προεξάρχοντος του Προηγούμενου Χ” Παρθενίου Σπινθηροπούλου εδείκνυον αυτόν εις τας κορυφάς των έναντι της Μονής Σουμελά οροσειρών. Αλλά ο Παπαμιχαλόπουλος, ακάματος ιστορικός και διονυχιστής της αλήθειας, ανέλθων εκεί δεν είδε την θάλασσα. Ο ημέτερος γλωσσολόγος και εν Αθήναις φιλολογών κατά το 1903 εκ Χάκαξας της επαρχίας Χαλδίας, Χαράλαμπος Ανδρεάδης ή Παυλάντης, θέτει αυτό εις τη θέση της περιφέρειας Γιαγμούρ δερές εις το χωρίον Ταντουρλούκ και αναλύων λεπτομερώς το ζήτημα λέγει ότι τούτο υπήρχε εκεί όπου ετελείωναν οι πεδιάδες της Βαϊβούρτης ή της Γυμνιάδος του Ξενοφώντος και άρχιζαν τα ορεινά μέρη του Κοβάσ΄ και της Αργυρουπόλεως. Ο σεπτός πρώην Αρχιεπίσκοπος Αθηνών, κύριος Χρύσανθος Φιλιππίδης, μητροπολίτης Τραπεζούντος, συμφωνεί προς τη γνώμη του γεωγράφου Διοδώρου συγγενεύουσαν και προς εκείνη του Χαρ. Ανδρεάδου, θέτει τούτο εις μια των υπωρειών του βόρειου κλίτους του Παρυάδρου Καβούκ τάγ, εν τη περιφερεία Τεκέ ή Χήντου εις ύψος 2600 μέτρων και όπου το όρος Θήχης εξ ου οι Μύριοι είδον τη θάλασσα. Ο συγγραφεύς της ιστορίας του Ελληνισμού του Πόντου Δημ. Γ. Αποστολίδης, παραδεχόμενος τη γνώμη του Κήπερ και υποδεικνύων την γραμμή: Βαϊβούρτ, Μουρατχάν, Λερίου, Ιμέρας (Ίμερας) και Αγίου Ζαχαρίου καταλήγει στο Κουλάτ-τάγ οπόθεν φαίνεται η θάλασσα και όθεν ηκούσθη η χαρμόσυνος φωνή «Θάλαττα, Θάλαττα», παραδέχεται τούτου ως τον Θήχην του Ξενοφώντος. Το ότι μερικοί θέλουν να πούν ότι το όρος Ζύγανα τυγχάνει ο Θήχης, όπερ εν συνδυασμώ αναγράφει και ο Παπαμιχαλόπουλος, πλανηθείς εκ των υπολογισμών του Ανδρεάδου τούτου τυγχάνει λανθασμένο και επισφαλές, διότι είκοσι φορές εν ευδία ημέρα διήλθα το όρος τούτο και δεν είδα ποτέ τη θάλασσα ακόμη κι όταν πήρα την υψηλότερα προς τη Μούζαινα άγουσα οδό. Έπειτα εις τα πέριξ φαραγγώδη εκείνα μέρη δεν υπήρχαν χωρία όπου: «Οι Έλληνες αναβάντες εστρατοπεδεύοντο εν πολλαίς κώμες και τα επιτήδεια πολλά έχουσας», αποδεικνύει ότι το όρος Ζυγός ή Ζύγανα δεν είναι ο Θήχης. Τούτο βεβαιούται και εκ του ότι: «αφού από Ζύγαναν εις Χαψίκιοϊ υπήρχε δρόμος τεσσάρων ωρών, ανώμαλος και δάση δυσπέραστα, συνεπώς και η διάβασις των μερών εκείνων ήτο λίαν επικίνδυνη, όχι μόνον εις τους χρόνους εκείνους, αλλά και εις τους καθ ημάς. Εις αυτό το λάθος έπεσε και ο Στάθης Καραβίας παραδεχόμενος συν τη γνώμη πολλών τηv Βαϊβούρτην ως τη Γυμνιάδα όπερ καταλήγει στο συμπέρασμα ότι το όρος Ζύγανα είναι ο Θήχης, απόστασις 130 χιλιομέτρων. Η γνώμη αυτή εκπίπτει διότι εις τα δύσβατα εκείνα μέρη, στρατός ταλαιπωρημένος από την πολυχρόνια πεζοπορία και τις μεγάλες κακουχίες, τη έλλειψη τροφίμων και τους συνεχείς πολέμους προς τους εχθρούς θα ήταν αδύνατο με τα μεταφορικά μέσα της εποχής να κάνει πορεία πέντε (5) παρασαγγών ή εικοσιπέντε (25) χιλιομέτρων καθ’ εκάστην. Άρα δεν είναι το όρος Ζύγανα ο Θήχης, όπερ δυστυχώς παραδέχεται και ο Μιχ. Μεταλλείδης στη μελέτη του «Τα Κότζια» στα Ποντιακά Φύλλα αρ. 15 σελ. 141. Ούτε και ο Άγιος Παύλος της Αυλίανας ως πολλοί λόγιοι εν Μεσοχαλδία διατείνονται, καθότι το 1901 μετά του αειμνήστου διδασκάλου της επαρχίας Χαλδίας Θωμά Παυλίδου και του αλησμόνητου δασκάλου Ηλία Μελανοφρύδου (πατρός του συνεργάτου Παντελή Μελανοφρύδη) και Παύλου Παπαδόπουλου, περιερχόμενοι τα χωριά του ποταμού Τσίτης και Αμπρικάντων χάριν σχολικών εξετάσεων και ανελθόντες εις τα υψηλότερα παρχάρια του Αγίου Παύλου, δεν είδαμε τη θάλασσα ούτε δια γυμνού οφθαλμού, ούτε δια τηλεσκοπίου και η ημέρα ήτο ευδία, επειδή παρεμπίπτουσιν εις το μέσον το όρος Ζύγανα και οι κορυφές του ΚαραΚαπάν. Όπως με διαβεβαίωσαν πολλοί διανοούμενοι Κρωμναίοι αλλά και κάτοικοι του Χαψίκιοϊ το όρος Θήχης είναι ο Άγιος Παύλος της Κρώμνης ύψους 2600 μέτρων, οπόθεν φαίνεται η θάλασσα και ότι το όρος τούτο ευρίσκεται για έναν ταχυπορούντα σε απόσταση τεσσάρων (4) ωρών από την Τραπεζούντα, όπερ αναληθές, διότι απέχει δώδεκα (12) και πλέον ώρες και παρεμπίπτουν φαράγγια, χαράδρες, ρυάκια και ποτάμια, τα οποία σίγουρα θα επιβράδυναν την Κάθοδο Των Μυρίων εις Τραπεζούντα και μάλιστα εν βαρεί χειμώνι, ως όντως του μηνός Φεβρουαρίου και κατόπιν πολέμου προς τους Μάκρωνας και Τσάνους. Ότε κατά το 1924 κατεβαίναμε με το ατμόπλοιο Καβάλα στην Ελλάδα ως ανταλλάξιμοι και είχαμε συμπλωτήρας τους εις τα βουνά της Σάντας ανταρτικώς κατά των πέριξ τούρκων μαχόμενους αειμνήστων, Ευκλείδην Κουρτίδη (Κούρτογλου) και τους συναθλητές του, αυτοί με διαβεβαίωσαν ότι δια γυμνού οφθαλμού είδον εκ του Αεζιαγιαρέτ του Σταυρίου την Τραπεζούντα εις το τμήμα του Λεοντοκάστρου (κ. Κιοζέλ-σαράϊ) και τα εν τω λιμένι κινούμενα πλοία. Ότι δε μερικοί θέλουσι να γνωρίσωσι το Καρακαπάν ή Μέλαν Όρος ως τον Θήχην προστρέχοντες εις τη λαϊκή μούσα: "Εξέβα σο Καρακαπάν κι είδα την Τραπεζούντα, έμορφοι κάθουν σο μεϊτάν, κι’ άσκεμοι σην Δαφνούνταν" είναι ίδιον της φαντασίας των, καθότι η δημώδης μούσα αναφέρει όχι το Καρακαπάν αλλά το Μπόζ τεπέ δηλαδή τη νοτιότερη ενορία της Τραπεζούντος της Θεοσκεπάστου από όπου σαφώς φαίνεται η θάλασσα. Και επειδή οι παραδόσεις δεν είναι γνώμες ατομικές που επηρεάζονται εξ εγωϊσμού, ατομισμού ή ισχυρογνωμοσύνης αλλά απηχήσεις της φωνής και αλήθειας και του ορθού δια τούτο είναι πάντοτε προτιμητέες. Τούτο το καταρρίπτει και ο κατά το 1865 εν Τραπεζούντι διατελέσας υποπρόξενος της Ελλάδας Παναγιώτης Ματαράγκας, ο οποίος σε εκδρομή που πραγματοποίησε στην Αργυρούπολη για εθνικό σκοπό από την Τραπεζούντα και ανελθών επί του όρους Καρακαπάν και μη ιδών τη θάλασσα εποίησε αρχή του ποιήματος του: «Εκ του όρους τούτου λέγουν, είδε τ’ όμμα των Μυρίων, το θαλασσίον πεδίον». 
Επί όλων τούτων εκφέρω την ταπεινή μου γνώμη ότι ο Θήχης είναι το Κουλάτ-δάγ, το σημερινό Αε-Σέρ Μπογασί ή Αγία Σωρός, το υπέρ το χωρίον Σταυρίν αφού το προέκρινε και ο διάσημος γεωγράφος Κήπερτ και παραδέχθηκαν πλείστοι τη γνώμη του, εν οις και ο εκ Σταυρίου μητρόθεν καταγόμενος και μεγάλως συντελέσας εις την εποικοδόμηση της ιστορίας του Πόντου Πανάρετος Τοπαλίδης Βαζελιώτης, γράψας κατόπιν επιτόπιου επισκέψεως και μελέτη αξιόλογον περί της θέσεως Θήχης εν τω Κουλάτ δάγ και δημοσίευσε αυτήν εν τη Μεγάλη Εγκυκλοπαίδεια. Διότι αφού κατά πλειοτέρα γνωμοδότηση ή Βαϊβούρτη είναι η Γυμνιάς, σχηματίζω την πεποίθηση ότι την πεδιάδα της Βαϊβούρτης, Βαρζαχάν, Γατράχ Γαβούλ δάγ, διήλθον εις δύο ημέρες με πορεία καθ’ εκάστην 30 χιλιομέτρων, την δε λοιπήν ορεινή διάβαση Μουράτ Χαν, Κοάσ’, Λερί, Ιμέρας (Ίμερας), Αγίου Ζαχαρίου και Κουλάτ σε 3 ημέρες με πορεία καθ’ εκάστην 22-23 χιλιομέτρων. Έπειτα, αφού είχαν οδηγό τους Μάκρωνα ο οποίος γνώριζε τη γλώσσα και τας οδούς, δεν είναι δυνατόν να λάβουν άλλη οδό ή μη την δημόσια λεωφόρον του Κουλάδ δάγ όπου τίθενται και αι Πύλαι του Πόντου, το σημερινόν Σταυρί Μπογαζίν οι δια των αιώνων αποθανατισθείσες στα δημώδη άσματα και στην ιστορία των Γαβράδων, όπου κατά τους βυζαντινούς χρόνους και επι εποχής των Κομνηνών διήρχοντο οι λεγεώνες των αγούρων και των παληκαριών των Ακριτικών ορίων και η μεγάλη λεωφόρος εκ της Τραπεζούντος εις το εσωτερικόν και την οποία διήρχοντο τα εκ της Περσίας καραβάνια και τα εκ Καρδουχίας ποίμνια μέχρι το 1873, οπότε ανοίχτηκε η Δημόσια Βασιλική λεγόμενη οδός και όπου κατά τον Σάββα Ιωαννίδη στην Ιστορία και Στατιστική της Τραπεζούντας σελ. 64 παρά τη θέση Κεράσιον γνωριζόμενον έτι και νύν δια του αυτού ονόματος οι άλκιμοι και πολεμοχαρείς Χαλδαίοι και Ματσουκαίοι συνέλαβαν αιχμάλωτο τον κατά της Τραπεζούντος εκστρατεύσαντα ευεργετικότατον και δραστήριον στρατηγόν Τανισμάν Γαζή Μελίκ, γιο του σουλτάνου του Ικονίου Αλλαδίν, και τον έφεραν στην Τραπεζούντα. Έπειτα δεν υπάρχει υψηλοτέρα κορυφή υπέρ των 2800 μέτρων του Κουλάτ δάγ στην περιφέρεια εκείνη από όπου η θάλασσα να είναι ορατή. Εις επίρρωσιν της γνώμης μου σημειώνω τούτο: ότι από το Κουλάτ δάγ και πέρα εις τα ανατολικά μέρη επιχωριάζει το ροδόδεντρο, η αζαλέα (Τσιφίν) εξ' ού παράγεται το μαινόμενον (ζαντόν) μέλι εξ ου φαγόντες οι Έλληνες του Ξενοφώντος εμεθύσθησαν, ενώ πέραν του Κουλάτ και εις τα Ζύγανα όπου πολλοί θέλουν νά τον γνωρίζουν και να τον αποκαλούν Θήχη, σπανίζει το φυτόν τούτον. Όσον αφορά περί του ετύμου της λέξεως Κουλάτ δάγ, ο φίλος συνεργάτης και προσφιλής συνάδελφος Δ. Κ. Παπαδόπουλος, Σταυριώτης όπως με διαβεβαίωσε από επιτόπιες έρευνες του και τις οποίες προτίθεται να συμπεριλάβει στο περί της ιστορίας του Σταυρίου έργου του, η λέξις Κουλάτ παράγεται εκ του κόλα ατ δηλαδή επιτήρησε τον ίππον σου. Φράση που είπε ένας διερχόμενος από τα μέρη εκείνα διαβάτης προς άλλον έτερο διερχόμενον διαβάτην για τον κατάφορτον ίππον του ο οποίος και κατέπεσε εκεί από τον υπέρμετρο φόρτο και έδωσε την ονομασία του στην περιοχή. Άλλη εκδοχή είναι: εκ του ερωτήσαντος τινός πόση είναι η απόσταση της διόδου του όρους, έτερος απήντησε: τόση η δίοδος όση και η κίνησις του αγκώνος της χειρός. Ενώ άλλη εκδοχή λέει ότι: Διαβάτης διερχόμενος εκείθεν συνεστήθη υπό άλλου διαβάτου να προσέχει τον ίππον του ως εκ του φόβου της καταρρεύσεως των πολλών χιονοστιβάδων.
Γεωγραφικόν και ιστορικόν Λεξικόν των χωρίων κωμοπόλεων και πόλεων Χαλδίας. Γεωργίου Κανδηλάπτου Κάνεως Διδασκάλου-Δημοσιογράφου. Εκδόσεις Αδελφών Κυριακίδη Α Ε. Στο αφιέρωμα αυτό γνωρίζουμε τα χωριά, τα ποτάμια, τα όρη, τα τοπωνύμια και τις Ιερές Μονές της επαρχίας Χαλδίας κατά αλφαβητική σειρά. Ένα εξαιρετικό και μοναδικό πόνημα του αείμνηστου κ. Γεωργίου Κανδηλάπτη Κάνι. Συνεχίστε την ενημέρωσή σας στα επόμενα αφιερώματά μου.
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com
