Λαογραφικά μηνός Ιανουαρίου (Καλαντάρη) του κ. Παναγιώτη Μωυσιάδη

Written by Πολατίδης Βασίλειος. Posted in Καζαμίας

Ο Ιανουάριος είναι ο πρώτος μήνας του χρόνου και στον Πόντο ονομάστηκε Καλαντάρτς (Καλαντάρης) από τα κάλαντα, (το Καλαντίασμαν), που έψελναν τα παιδιά προαναγγέλλοντας την αρχή του νέου χρόνου με τις ευχές και την προσδοκία για έναν καλύτερο και ευτυχέστερο χρόνο.

Ταυτόχρονα θεωρείται και ο πιο κρύος μήνας, όπου τα πάντα είναι κρύα και παγωμένα. Τα ζώα αποσύρονται στις υπόγειες τρύπες και οι άνθρωποι κλεισμένοι στα σπίτια αντιμετωπίζουν την παγωνιά με τη θαλπωρή της σόμπας, που καίει ασταμάτητα. Τα παρακάτω δίστιχα επιβεβαιώνουν το παγερό σκηνικό της φύσης και ταυτόχρονα την ανάγκη των ανθρώπων για επικοινωνία:
Εχ̌όντσεν κ’ εκαπάτεψεν Καλανταρί’ ‘ς σ’ ορμία,
ψ̌ύα πουδέν κ̌’ ευρίουνταν, εκρύφταν ΄’ς σα τρυπία
Ας ση Χριστού ους τα κάλαντα και ως τα φώτα βρέχ̌ει
και πώς να εφτάμε μουχαπέτ’, κανείς καρδίαν ‘κ̌’ έχ̌ει.
Καλανταρί’ βρέχ̌’ και χ̌ονίζ’ και τα πουλόπα κλαίγ’νε,
να έξερες μικρόν αρνί μ’ και για τ’ εμάς, ντο λέγ’νε. Καζαμίας - Καλαντάρι Πόντου - Κάλαντα - Δοξασίες, Παραδόσεις, Ήθη & Έθιμα του Δωδεκαημέρου των Ελλήνων του Πόντου
Το μήνα αυτό τα παιδιά έλεγαν τα κάλαντα (εκαλαντίαζαν) και εύχονταν στους νοικοκύρηδες: «κάλαντα καλός καιρός και πάντα και του χρόνου». Την πρώτη ημέρα του χρόνου έπρεπε να αγιαστούν και να όλα τα μέρη του σπιτιού αλλά και οι βοηθητικοί χώροι, οι μάνδρες κτλ. Τα φουντούκια (λεφτοκάρα̤) σύμβολο της αφθονίας και της υπερπαραγωγής που βρίσκονταν σε όλα τα σπίτια σκορπίζονταν απλόχερα σε όλους τους χώρους για το καλαντίασμαν και το καλό της χρονιάς. Ιδιαίτερα στις παραλιακές πόλεις του Πόντου τα παιδιά τραγουδούσαν και τα ελληνικά, κάλαντα, που είναι σε όλους γνωστά: «Αρχιμηνιά κι αρχιχρονιά, κι αρχή καλός μας χρόνος» ή το «Άγιος Βασίλης έρχεται από την Καισαρεία». Στην περιοχή της Αργυρούπολης τα παιδιά τραγουδούσαν μια σπάνια παραλλαγή λέγοντας: «Άγιος Βασίλης έρχεται ας ση Λερί’ μερέαν», υποδηλώνοντας έτσι και το φυσικό δρομολόγιο, που έκανε εκείνα τα χρόνια ο πραγματικός Άγιος Βασίλειος, που για να έρθει στον Πόντο έπρεπε να περάσει από το οροπέδιο των Λερίων. Στα παιδιά οι νοικοκυρές ανταπέδιδαν με την ευχή «κάλαντα και καλόν καιρόν, καλόν κ’ ευλο(γ)ημένον» και μετά έδιναν το φιλοδώρημα, «εκαλαντίαζαν τα παιδία», ή έδιναν το «καλαντάρισμαν», το δώρο έναντι των καλάντων στα παιδιά. Το σύνολο των δώρων ή των χρημάτων, που συγκέντρωναν τα παιδιά, τα έλεγαν «Καλαντιάτ’κα ή καλαντέσ̌͜ια». Το βράδυ της πρωτοχρονιάς «εκαλαντίαζαν και το πεγάδ’». Πήγαιναν δηλαδή διάφορα δώρα, εδέσματα και κυρίως πίτες, ξηρούς καρπούς και γαλακτοκομικά για να εξευμενίσουν τη νύμφη του νερού, τη νεράιδα (όλη αυτή η λαϊκή δοξασία ήταν πράξη βαθύτερα ουμανιστική και αλτρουιστική και απέβλεπε στην αλληλεγγύη των άπορων και αναξιοπαθούντων οικογενειών). Μετά έπαιρναν το «καλαντόνερον» από τη βρύση (πεγάδ’), κρυφά και αθόρυβα χωρίς να γίνουν αντιληπτές από κανέναν. Το καλαντόνερο θεωρούνταν ευλογημένο και είχε την θέση του αγιασμού. Το απόγευμα της πρωτοχρονιάς έβαζαν στο τζάκι το πιο μεγάλο κούτσουρο (καλαντοκούρ’) για να καίει μέχρι την άλλη μέρα. Πολλές φορές χρησιμοποιούσαν το ρήμα «καλαντά̤ζω» για διάφορες συνήθειες και συμπεριφορές, όπως το κούρεμα των μαλλιών, που τα έκοβαν στις άκρες για να μεγαλώσουν (καλαντιάζω τα μαλλία μ’). Ακόμα προσέδιδαν στο ρήμα και αντίθετη σημασία όπως: «εκαλαντίασα ‘τον» ή «καλόν καλαντίαμαν εποίκα ‘τον». Τον έδειρα καλά κατά αντίφαση της καλής πράξης. Ιανουάριος - Έθιμα Δωδεκαημέρου στα Κοτύωρα του Πόντου (Άκογλου Ξενοφώντα)
Τα πράγματα, τα ζώα και τα φυτά έπαιρναν και αυτά το όνομα του μήνα: «Καλανταρέσ̌ιν» ή «καλανταρέσ̌’», λέγονταν τα ζώα που γεννιούνταν μέσα στον Ιανουάριο, ενώ «καλαντάρα» ή «καλαντίτζα» τα ονόματα αγελάδων. Καλανταρίτζα ακόμα ήταν και το όνομα θάμνου, που ο καρπός του γλύκαινε και τρώγονταν το Γενάρη. Με τη φράση: «Πάντα κάλαντα ‘κ̌’ έν!» απέτρεπαν τις άκαιρες απαιτήσεις των ανθρώπων, επεξηγώντας τους ότι δεν υπάρχουν ευνοϊκές περιστάσεις για απολαβές όπως η πρωτοχρονιά για τα παιδιά. Στη λαϊκή παροιμία: «Αυγουστοκοδέσποινα, καλανταρογυρεύτρα» επικρίνεται η νοικοκυρά που ξόδευε παράκαιρα τα αποθέματα τροφίμων της οικογένειας και αναγκαζόταν τον Γενάρη να διακονεύει. Το μήνα αυτό οι στενές κοινωνικές σχέσεις και η οικογενειακή επικοινωνία των ανθρώπων δίνει την ευκαιρία στους νέους για περισσότερες ερωτοτροπίες. Ας ση Χριστού ως τα κάλαντα σιλεύνε και λουκίζ’νε οι πεκιάρ’ κρύον ‘κ̌ι τερούν, το σεβταλούκ’ νουνίζ’νε. Στα ποντιακά δημοτικά τραγούδια ο Καλαντάρτς είναι ο ιερός μήνας του χρόνου, όπου οι ερωτευμένοι δίνουν τους όρκους και τις δεσμεύσεις, τους όπως στο τραγούδι: Καλαντάρτς και νέον έτος, κόρ’, ανάμνον με οφέτος. Καλαντάρτς και νέος έτος, κόρ’, θα παίρω σε οφέτος. Και συνεχίζει ο ερωτόληπτος πιο αποκαλυπτικά την εξομολόγησή του. Καλαντάρτς, καλή χρονία, κόρ’, εσύ εσέν ωρία. Καλαντάρτς, καλή χρονία, κόρ’, έλ’ ας φιλούμε μίαν. Η ίδια ερωτική απαίτηση εκφράζεται και στο επόμενο δίστιχο: Έρθαν, αρνί μ’, τα κάλαντα, έρθεν ο Καλαντάρης, μενώ ‘σεν και αν ‘κ̌’ έρχ̌εσαι, να έρται το χαπάρ’ ισ’. Και συνεχίζει τις ερωτικές του προτροπές προς την όμορφη κόρη: Καλαντάρτς και καλή ώρα ,κόρ’, εσύ μ’ ακούς την χώραν, Καλαντάρτς και νέον έτος ,κόρ’, θα παίρω σε οφέτος. Ακόμα ο λαϊκός ποιητής εκφράζει και το ερωτικό του ενδιαφέρον για την αγαπημένη του, που κοιμάται μόνη της, τις κρύες νύχτες του χειμώνα. Τη κεμεντζ̌ές – ι - μ’ το τοξάρ’ πάει κι έρται, ερωτά σε τη Καλανταρί τα νύχτας μανάχον πώς κοιμάσαι; Οι κορασίδες με τον ερχομό της νέας χρονιάς προσδοκούσαν και την καλοτυχία τους με τον ερχομό του αγαπημένου τους. Την υπόσχεση αυτήν την διαλαλούσαν οι αγαπητικοί με τον παρακάτω στίχο. Καλαντάρτς και νέον έτος κόρ’ ανάμνον με οφέτος. Το ποντιακό τραγούδι μας αποκαλύπτει ακόμη ότι παλαιότερα τον μήνα αυτό γίνονταν πολλοί γάμοι. Κόρη πασ̌κείμ ντο ‘κ̌’ είδες με, πασ̌κείμ’ ντο ‘κ̌’ εγνωρίεις με, πασ̌κείμ ντο’κ̌’ έσ’νε με τ’ εμέν , ‘ς ση Καλαντάρ’ τα νύχτας; Οι μεγάλες νύχτες του Γενάρη περιγράφονται ως βασανιστικές και ατελείωτες: Εμέν κ’ εσέν π’ εχώριζαν, ψωμίν να μη χορτάζ’νε, τη Καλαντάρι’ τα νύχτας ύπνον να μη χορτάζ’νε. Στα Σούρμενα του Πόντου όσοι έκαναν ποδαρικό έλεγαν την όμορφη ευχή: «Κάλαντα, κάλαντα, καλώς τον Καλαντάρη. Αγούρα̤, παιδία και θελ’κά μουσκάρα̤. Έρθεν ο νεόχρονος κ’ εδέβεν ο παλαιόχρονος» έλεγαν, πετώντας ξηρούς καρπούς μέσα στο σπίτι για το καλό και για αφθονία. Καλαντάρ'τς - Ιανουάριος - Ήθη και έθιμα των Ελλήνων στον Πόντο Η λαϊκή θυμοσοφία χρησιμοποιεί τις ιδιαιτερότητες αυτού του μήνα για να διδάξει λέγοντας: «Καλανταρί’ βροντέματα και γραίας ομνύσματα μη πιστεύ’ς». Με τη φράση «Καλανταρί’ αίμαν και μη νερόν» παρότρυναν να μην πίνουμε νερό τον Γενάρη, γιατί είναι πολύ κρύο, αλλά να προτιμούμε το κρέας που είναι υγιεινό και έχει πολλές πρωτεΐνες. Ενώ με την φράση «Καλανταρί’ αγγούρα̤ αραεύ’» ή «Καλανταρί’ αγγούρα̤ πουλεί», υπονοούσαν κάθε τι το παράκαιρο και παράλογο. Την παραμονή της πρωτοχρονιάς μαζί με τα παιδιά έβγαιναν και οι Μωμόγεροι έως και τα Θεοφάνια και γυρνούσαν από σπίτι σε σπίτι δραματοποιώντας στις πλατείες και στα σπίτια το πανάρχαιο λαϊκό θέατρο δρόμου στα γύρω χωριά. Οι Μωμογέρ’, οι Μωμογέρ’ ‘ς σα πόρτας καλαντά̤ζ’νε, και με τη λύρας το τοξάρ’, νυφόπα χαντιλά̤’ζνε Την ημέρα των Θεοφανείων στις παραλιακές πόλεις του Πόντου έριχνε ο παπάς τον σταυρό στη θάλασσα και όλος ο ελληνικός πληθυσμός ήταν παρών στον καθαγιασμό των υδάτων με την κατάδυση του Αγίου Σταυρού. Ο Γενάρης στον Πόντο εκχωρεί το ρωμαϊκό του όνομα στο βιωματικό και θρησκευτικό έθιμο των καλάντων, γιατί η δύναμη της θρησκευτικής παράδοσης ήταν ταυτισμένη με την ψυχοσύνθεση των Ελλήνων της Ανατολής. Ήθη και έθιμα των μηνών του έτους - Ελληνικόν Μεταλλείον του Άκ Δάγ Μαδέν