Πόλεις Περιοχές - 9ο Μέρος: Χερσών, Θοανία Τόνια, Όφις, Πλάτανα, Άρδασα, Ριζαίον, Κολχίδα, Πάφρα, Νικόπολη, Φάτσα, Σίδη, ή Φάβδα ή Φαδισάνη ή Φάδισα
Χερσών. Πόλη στη χερσόνησο της Κριμαίας στα βόρεια παράλια του Εύξεινου Πόντου. Ιδρύθηκε ως ελληνική αποικία. Στους Βυζαντινούς χρόνους γνώρισε περιόδους μεγάλης ακμής και οικονομικής ευρωστίας παρά τις απειλές ποικίλων εχθρών που κατά καιρούς αντιμετώπισε.
Μετά το 1204 αναγνώρισε την κυριαρχία της Τραπεζούντας. Καταστράφηκε από τους Μογγόλους στο τέλος του 14ου αιώνα. Ξακουστές όμως τυγχάνουν είναι όλες οι ελληνικές πόλεις του Πόντου - κάθε μία απ' αυτές συνδέεται με τις εθνικές ιστορικές παραδόσεις και με την ελληνορθόδοξη χριστιανική πίστη. Και όλες, χωρίς καμία εξαίρεση, δοκίμασαν, σε διάφορες εποχές, την βαρβαρότητα του τούρκου δυνάστη. Ενδεικτικά αναφέρονται επίσης: Η φιλόδοξη Θοανία (Τόνγια), η πόλη του Όφη, που από το χωριό της Υψηλή κατάγονταν οι Υψηλάντες, τα Πλάτανα με το βυζαντινό κάστρο (του Ήλ' το κάστρον) και τον Σέρα χορό τους, τα Άρδασα πού ήταν έδρα της Χαλδίας, η Τρίπολη, γνωστή από τον Όμηρο για τα πλούσια μεταλλεία της, η Ριζούντα που ταυτίζεται με το νότιο τμήμα της αρχαίας Κολχίδας, η Πουλαντζάκη, όπου μόνασε ο Γρηγόριος ο Θεολόγος, η Πάφρα με τα εκλεκτά καπνά της, η Νικόπολη που οφείλει το όνομα της στη νίκη του Πομπηίου κατά του Μιθριδάτη ΣΤ΄, η Τοκάτη ή Ευδοκιάς που ιδρύθηκε επί αυτοκράτορα Ηρακλείου (η κόρη του λεγόταν Ευδοκία) και τόσες άλλες. Τα Πλάτανα – Ο Ελληνικός Πόντος - Ιωσήφ Γεωργιάδη 1882
Φάτσα. Η Σίδη, ή Φάβδα, Φαδισάνη ή Φάδισα των αρχαίων και των Βυζαντινών χρόνων, η σύγχρονη Φάτσα, η μικρή ποντιακή παραλιακή πολιτεία μεταξύ των Κοτυώρων (Ορτούς) και της Οινόης, με τις 8.000 περίπου κατοίκους της, με τα ερείπια του Βυζαντινού Ναού του Αγίου Κωνσταντίνου σε απόσταση δύο χιλιομέτρων περίπου προς τα νοτιο-δυτικά, με το μικρούλη νησί τον "Ατά" στη μέση του γραφικού μικρού λιμανιού της, ξαναοικίστηκε από Ελληνικό πληθυσμό μετά την κατάκτηση του Πόντου από τους Τούρκους μόλις κατά τα τέλη του 18ου αιώνα. Το Ελληνικό στοιχείο του τόπου συγκροτήθηκε κυρίως απ' τα χωριά του : Σένε, Έπασσα (Επάστη), Ασαρτζούκ κ.ά. Οι Έλληνες και Τούρκοι κάτοικοι 7.000 περίπου ισοφάριζαν αριθμητικά μεταξύ τους. Οι υπόλοιποι ήσαν Αρμένιοι. Η Φάτσα διατηρούσε μια εκκλησία (ναό) του Αγίου Μεγαλομάρτυρα Γεωργίου του Τροπαιοφόρου. Επίσης είχε δύο σχολεία : Ένα πεντατάξιο Παρθεναγωγείο και ένα εξατάξιο δημοτικό αρρεναγωγείο. Και στα δύο λειτουργούσαν νηπιαγωγεία. Η πνευματική άνθηση και η κοινωνική πρόοδος με το πλούσιο σε παραγωγή εσωτερικό, με την ολοένα ζωηρότερη οικονομική επίδοση που την όριζαν οι Έλληνες του τόπου κυριότερα, με τις φιλότιμες προσπάθειες της Ελληνικής κοινότητος γύρω απ' τα εκπαιδευτικά, βάδιζαν με γοργά βήματα προς ευρείς ορίζοντες. Το Γιαλατζούκ της Φάτσας του Πόντου (Παντελής Παντελίδης - Σίμος Λιανίδης). Δυστυχώς στις απαρχές αυτής της άνθησης και της προόδου συνέβη η κατάρα του πρώτου παγκοσμίου πολέμου. Μπορεί η Φάτσα να μη δοκίμασε την εξόντωση που έπαθαν άλλες ποντιακές πόλεις, όμως έδωσε κι αυτή άφθονο φόρο στην εθνική καταστροφή και υπέστη σκληρές δοκιμασίες. Μεταξύ των Ελλήνων υπήρχαν αρκετοί του ευαγγελικού δόγματος, οι οποίοι υπάγονταν στην εκκλησιαστική αρχή της Μερζιφούντας. Οι Ορθόδοξοι ανήκαν στη Μητρόπολη Νεοκαισάρειας και Ινέου, με έδρα τα Κοτύωρα. Τα μέλη της ελληνικής κοινότητας κατάγονταν από την Αργυρούπολη, την Οινόη, τα Κοτύωρα, την Τοκάτη κ.λπ. και ήταν όλοι ελληνόφωνοι. Βρίσκονταν συγκεντρωμένοι σε δύο συνοικίες στα νοτιοδυτικά της πόλης. Η Φάτσα αποτελούσε αγροτικό κέντρο των χωριών της ευρύτερης περιοχής, αλλά και κέντρο εξαγωγικού εμπορίου. Ενδεικτική της φιλοπρόοδης δράσης των κατοίκων ήταν η ίδρυση το 1908 του αναγνωστηρίου "Η Ομόνοια". Χωρία της Φάτσας ήταν τα : Αλάκερις - Γιαϊλατζίκ - Καγιάκιοϊ - Κιζιλότ - Κιόλκιοϊ - Μερί - Ντερέκιοϊ & Οσμάνκιοϊ. Πηγή: Ποντιακή Εστία Τεύχος 4ον - Αθήναι 1950, Εκδότης Φίλων Κτενίδης Η Σίδη, ή Φάβδα, Φαδισάνη ή Φάδισα η Φάτσα του Πόντου. Η Σίδη, ή Φάβδα, Φαδισάνη ή Φάδισα των αρχαίων και των Βυζαντινών χρόνων, η σύγχρονη Φάτσα, η μικρή ποντιακή παραλιακή πολιτεία μεταξύ των Κοτυώρων (Ορτούς) και της Οινόης, με τις 8.000 περίπου κατοίκους της, με τα ερείπια του Βυζαντινού Ναού του Αγίου Κωνσταντίνου σε απόσταση δύο χιλιομέτρων περίπου προς τα νοτιο-δυτικά, με το μικρούλη νησί τον "Ατά" στη μέση του γραφικού μικρού λιμανιού της, ξαναοικίστηκε από Ελληνικό πληθυσμό μετά την κατάκτηση του Πόντου από τους Τούρκους μόλις κατά τα τέλη του 18ου αιώνα. Το Ελληνικό στοιχείο του τόπου συγκροτήθηκε κυρίως απ' τα χωριά του: Σένε, Έπασσα (Επάστη), Ασαρτζούκ κ.ά. Οι Έλληνες και Τούρκοι κάτοικοι 7.000 περίπου ισοφάριζαν αριθμητικά μεταξύ τους. Οι υπόλοιποι ήσαν Αρμένιοι. Η Φάτσα διατηρούσε μια εκκλησία (ναό) του Αγίου Μεγαλομάρτυρα Γεωργίου του Τροπαιοφόρου. Επίσης δύο σχολεία: Ένα πεντατάξιο Παρθεναγωγείο και ένα εξατάξιο δημοτικό αρρεναγωγείο. Και στα δύο λειτουργούσαν νηπιαγωγεία. Λαογραφικά Φάτσας - Η γυναικεία ενδυμασία στην Φάτσα του Πόντου. Η πνευματική άνθηση και η κοινωνική πρόοδος με το πλούσιο σε παραγωγή εσωτερικό, με την ολοένα ζωηρότερη οικονομική επίδοση που την όριζαν οι Έλληνες του τόπου κυριότερα, με τις φιλότιμες προσπάθειες της Ελληνικής κοινότητος γύρω απ' τα εκπαιδευτικά, βάδιζαν με γοργά βήματα προς ευρείς ορίζοντες. Δυστυχώς στις απαρχές αυτής της άνθησης και της προόδου συνέβη η κατάρα του πρώτου παγκοσμίου πολέμου. Μπορεί η Φάτσα να μη δοκίμασε την εξόντωση που έπαθαν άλλες ποντιακές πόλεις, όμως έδωσε κι αυτή άφθονο φόρο στην εθνική καταστροφή και υπέστη σκληρές δοκιμασίες. Μεταξύ των Ελλήνων υπήρχαν αρκετοί του ευαγγελικού δόγματος, οι οποίοι υπάγονταν στην εκκλησιαστική αρχή της Μερζιφούντας. Οι Ορθόδοξοι ανήκαν στη Μητρόπολη Νεοκαισάρειας και Ινέου, με έδρα τα Κοτύωρα. Τα μέλη της ελληνικής κοινότητας κατάγονταν από την Αργυρούπολη, την Οινόη, τα Κοτύωρα, την Τοκάτη κ.λπ. και ήταν όλοι ελληνόφωνοι. Βρίσκονταν συγκεντρωμένοι σε δύο συνοικίες στα νοτιοδυτικά της πόλης. Η Φάτσα αποτελούσε αγροτικό κέντρο των χωριών της ευρύτερης περιοχής, αλλά και κέντρο εξαγωγικού εμπορίου. Ενδεικτική της φιλοπρόοδης δράσης των κατοίκων ήταν η ίδρυση το 1908 του αναγνωστηρίου "Η Ομόνοια". Χωρία της Φάτσας ήταν τα: Αλάκερις - Γιαϊλατζίκ - Καγιάκιοϊ - Κιζιλότ - Κιόλκιοϊ - Μερί - Ντερέκιοϊ - Οσμάνκιοϊ Κώμες, Πόλεις & Περιοχές στον Πόντο. Γεωγραφική, Ιστορική και Κοινωνιολογική περιήγηση στον Πόντο. - Η ανδρική και η γυναικεία ενδυμασία στην Φάτσα του Πόντου
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία - Βασίλειος Β. Πολατίδης - www.kotsari.com
