Υπάρχουν πολλά παραδείγματα κατά τα οποία ο φανατισμός και η χριστιανική ευλάβεια των Κλωστών*, εκδηλούμενα καθ’ όν τρόπον εξεδηλούντο προκαλούσι και σήμερον ακόμα τον θαυμασμόν, την συγκίνησιν, τα δάκρυα.
Η δευτέρα αύτη περίοδος της καταδυναστεύσεως και καταδιώξεως του εν Πόντω Ελληνισμού, αρξαμένη από του 1660 διήρκησε μέχρι του 1840 και κατ’ αυτήν πάλι ούτος σκληροτάτας υπέστη δοκιμασίας τρομοκρατούμενος υπό των Ντερέ-μπέηδων.
Τους φοβερούς εν τουρκία διωγμούς του Ελληνικού στοιχείου, τους κατά διαφόρους καιρούς υπό της κρατούσης τουρκικής φυλής γενομένους αναλόγως προς την έντασιν και τον σκοπόν αυτών, ηκολούθουν αλλαχού μεν αθρόαι, αλλαχού σε σποραδικαί των ημετέρων εξωμόσεις και μεταναστεύσεις.
Κατά τους πρώτους δυο (2) αιώνες από τη σύστασή της Σάντας (1469 – 1650), η πνευματική ανάπτυξη βρισκόταν στο χαμηλότερο επίπεδο, έλειπαν τα σχολεία ολότελα και εκείνοι που ήξεραν ανάγνωση έστω και «ξηράν», αποτελούσαν εξαίρεση.
Αλληλοδιδακτικό σύστημα εκπαίδευσης.
Αλληλοδιδακτικό ονομαζόταν το σύστημα Εκπαίδευσης, όπου οι μαθητές δίδασκαν αλλήλους, οι μεγαλύτεροι δηλαδή μάθαιναν στους μικρότερους.
